Azizüddin Nesefî: el-İnsânü'l-Kâmil, Varlık Dairesi ve Ruhanî Kemâl Külliyâtı

7. yüzyılın (miladi 13. yüzyıl) ikinci yarısında Maveraünnehir'in kadîm irfan havzasında parlayan Azizüddin b. Muhammed en-Nesefî (ö. 700/1300 civarı), İslâm düşünce tarihinde felsefe ile tasavvufu, meşşâî mantık ile keşfî müşahedeyi en berrak ve anlaşılır üslupla meczeden nadide mütefekkirlerdendir. Sa'deddîn-i Hammûye'nin baş müridi olan Nesefî, Harezm ve Buhara tekkelerindeki derûnî tecrübeyi, Farsça'nın en duru cümleleriyle kitaplaştırmıştır.

Onun şaheseri olan "el-İnsânü'l-Kâmil" (yetkin insan), yirmi iki müstakil risaleden meydana gelen ve varlığın yaratılışından insanın nihai tekâmülüne kadar olan bütün safhaları ontolojik, kozmolojik ve ahlakî boyutlarıyla tahlil eden bir şaheserdir. Nesefî bu eserde üç ana zümrenin görüşlerini mukayese eder: Ehl-i Şeriat (zahid ve fakihler), Ehl-i Hikmet (filozof ve kelâmcılar) ve Ehl-i Vahdet (sûfî ve arifler). Kendi tercihi daima Ehl-i Vahdet'in keşfî ve zevkî marifetinden yanadır.

Nesefî, İnsân-ı Kâmil'in tarifini son derece pratik ve ahlakî bir temele oturtarak başlar. Ona göre bir insanın kâmil mertebesine erişebilmesi için dört şeyin kendisinde bihakkın tahakkuk etmesi gerekir: 1. Akvâl-i Nîk (İyi ve Doğru Söz): Hakk'ı ikrar eden, hikmet ve nasihat içeren, yalandan, gıybetten ve boş lakırdıdan arınmış lisan. 2. Ef'âl-i Nîk (İyi ve Salih Amel): Şeriatın emirlerine harfiyen uyan, mahlûkata şefkatle muamele eden, adaleti gözeten ve riyadan uzak davranışlar. 3. Ahlâk-i Nîk (Güzel Ahlâk): Kibir yerine tevazu, cimrilik yerine cömertlik, gazap yerine hilim, haset yerine hüsnüzan gibi nefsânî marazların tasfiyesiyle oluşan ruhanî faziletler. 4. Ma'ârif-i Nîk (Hakiki İlim ve Marifet): Eşyanın hakikatini, varlığın mertebelerini, nefsin noksanlığını ve Cenâb-ı Hakk'ın vahdaniyetini keşfen ve zevken bilmektir.

Nesefî'ye göre bu dört rüknü tamamlayan kimse, zamanının imamı, asrının kutbu ve yeryüzündeki ilahî halifedir. Eğer bu dört haslet kemâle ermezse, insanın insanlığı sâdece sûretten ibaret kalır.

Nesefî ontolojisinin omurgasını 'Varlık Dairesi' mefhumu teşkil eder. Varlık, tek bir daire gibidir; bu dairenin bir iniş (kavs-i nüzûl), bir de yükseliş (kavs-i urûc) yayı bulunur. İniş kavisinde varlık, gayb âleminden, Akl-ı Evvel ve Rûh-ı A'zam'dan başlayarak sırasıyla feleklere, anasır-ı erbaaya (ateş, hava, su, toprak) ve nihayet cemâdât (madenler) seviyesine kadar nüzûl eder. Bu, nûrun madde kesafetine bürünüşüdür.

Madenler noktasında en dip noktaya varan daire, kavis-i urûc ile yükselmeye başlar: Madenden bitkiye (nebâtât), bitkiden hayvana (hayvânât) ve hayvandan insana doğru tekâmül eden bir ruhanî cereyan vardır. Nihayet bu dairenin tamamlandığı, başlangıç noktası olan Akl-ı Küll ile birleştiği nihai kemâl noktası 'İnsân-ı Kâmil'dir. İnsân-ı Kâmil, varlık dairesinin hem son halkası hem de başlangıç sebebidir; 'Evvelü mâ halakallâhu nûrî' sırrının yeryüzündeki tecellîgâhıdır.

el-İnsânü'l-Kâmil'de insan, dış âlemin (büyük âlemin) minyatür bir hülasasıdır. Dış âlemde ne varsa, insanın derûnunda onun bir karşılığı, bir misâli mevcuttur. Felekler insanın rûhî latifelerine, yedi gezegen yedi letaif merkezine, dört element bedendeki dört hılta (safra, dem, balgam, sevda) tekabül eder. Arş insanın kalbi, Kürsî aklı, Levh-i Mahfuz hafızası, Cebrail idrak kabiliyetidir.

Nesefî şöyle der: 'Ey derviş! Sen kendini küçük bir cürüm sanırsın, oysa en büyük âlem sende dürülmüştür.' Bu sebeple dış âlemi tanımak isteyen kimse önce kendi nefsini bilmelidir (Men arefe nefsehû fekad arefe rabbeh). İnsan, dış kâinatın fihristi ve özüdür; kâinat bir kitap ise, insan o kitabın mânâsını cemeden fatihasıdır.

Nesefî, el-İnsânü'l-Kâmil'de tasavvuf edebiyatının en göz alıcı alegorilerinden birini kurar: Dört Deniz ve Dört Ağaç. Birinci Deniz, Zât denizidir; sahil ve nihayeti olmayan mutlak gayb ve ahadiyyet okyanusudur. İkinci Deniz, Vahdaniyyet ve Sıfat denizidir; ilahî isimlerin tecelli ettiği melekût dalgalarıdır. Üçüncü Deniz, Ceberût ve Rûhlar denizidir. Dördüncü Deniz ise Şahâdet ve Cisimler denizidir.

Bu denizlerden neşet eden Dört Ağaç ise: 1. Şecere-i Tûbâ (Akl-ı Evvel ağacı): Bütün varlık sûretlerinin kök saldığı ruhanî ağaç. 2. Şecere-i Kevn (Kâinat ağacı): Feleklerin, unsurların ve mevcudatın dallanıp budaklandığı cismânî ağaç. 3. Şecere-i İnsan (Adem ağacı): Beden, nefs ve letaifin meczolduğu hilafet ağacı. 4. Şecere-i Marifet (İrfan ağacı): Kalpte yeşeren, meyvesi ebedî vuslat ve tevhid olan nur ağacı. Nesefî bu sembollerle sâlikin tefekkür ufkunu kâinatın derinliklerine açar.

Nesefî, kitabında felsefeciler ile sûfîlerin varlık anlayışını mukayeseli bir vukufla tahlil eder. Filozoflar varlığı cevher (kendi başına kaim olan) ve araz (var olmak için cevhere muhtaç olan) olarak ikiye ayırır ve kâinatta sayısız müstakil cevher olduğunu savunurlar. Ehl-i Vahdet (sûfîler) ise varlıkta hakiki tek bir Cevher olduğunu, O'nun da Vücûd-ı Mutlak (Hakk Teâlâ) olduğunu kabul ederler.

Bütün kâinat, felekler, unsurlar ve mahlûkat bu tek Vücûd'un tecellîlerinden, şuûnâtından ve zıllî (gölgesel) tezahürlerinden ibarettir. Nesefî'ye göre masiva, denizin üzerindeki köpükler veya dalgalar gibidir; dalga varlığını denizden alır, deryadan ayrı bir hakikati yoktur. Bu idrak, kelâmî cedellerin ötesinde hakiki Vahdet-i Vücûd şuhûdudur.

Nesefî'ye göre Nübüvvet, Hakk'tan halka hüküm ve şeriat getirme, beşeriyeti tanzim etme memuriyetidir. Velâyet ise halktan Hakk'a yönelme, ilahî marifeti zevken tatma ve Zât'a kurbiyet makamıdır. Nübüvvet zahir, velâyet ise onun bâtınıdır. Her nebi aynı zamanda bir velîdir; zira vahiy alabilmesi için önce velâyet makamında kalbinin tasfiye edilmiş olması zaruridir.

Nesefî, peygamberliğin Hz. Muhammed (s.a.v.) ile nihayete erdiğini (Hâtemü'n-Nübüvve), ancak velâyet dairesinin kıyamete kadar açık kalacağını vurgular. Velîler, nübüvvet güneşinin nûrunu yansıtan aylar gibidir. Velâyet kesintiye uğramaz; zira yeryüzü hiçbir zaman bir Kutub'dan, bir İnsân-ı Kâmil'den hâli kalmaz. Âlem, İnsân-ı Kâmil'in kalbî bereketiyle nizamını muhafaza eder.

Nesefî, rûhun mertebelerini açıklarken üç kademeli bir tasnif yapar: 1. Rûh-ı Hayvânî (Tabiî Can): Bütün canlılarda bulunan, kan dolaşımı, nefes ve biyolojik hislerle kaim olan maddedir. Bedenin ölümüyle bu rûh dağılır ve unsurlarına geri döner. 2. Rûh-ı İnsânî (Nâtıka Rûh): İnsanı hayvandan ayıran, akıl, idrak, temyiz ve ilim kabiliyetidir. Bedenin ölümüyle yok olmaz, berzaha intikal eder. Fakat terbiye edilmezse cehalet karanlığında kalır. 3. Rûh-ı Kudsî (İlahî Nefha): Sâdece sülûk ve tefekkürle inkişaf eden, vahiy ve ilham menbaı olan en yüce rûhtur.

İnsân-ı Kâmil, Rûh-ı Kudsî mertebesine erişen kimsedir. Bu mertebede kul, melekût âlemini temaşa eder, gayb perdeleri aralanır ve geçmiş ile geleceğin sırlarına vakıf olur. Rûh-ı Kudsî, Cenâb-ı Hakk'ın insana üflediği 'Rûhî' sırrının hakiki inkişafıdır.

Nesefî, tasavvufî yolculuğun en can alıcı meselesi olan Şeriat-Tarikat-Hakikat münasebetini meşhur bir temsil ile izah eder: Badem meseli. Şeriat, bademin dışındaki sert kabuktur; Tarikat, kabuğun içindeki lezzetli badem meyvesidir; Hakikat ise o bademin özündeki saf yağdır.

Kabuk olmaksızın meyve korunamaz ve çürür; meyve olmaksızın yağ elde edilemez. Sırf kabukla yetinen kimse meyvenin lezzetinden mahrum kalır; kabuğu kırıp atan kimse ise meyveyi zayi eder. Nesefî bu misalle, şeriatsız bir hakikat iddiasının zındıklık ve dalalet olduğunu; hakikatsiz sırf şekilci bir şeriatın ise ruhsuz bir cesetten ibaret kalacağını açıkça ortaya koyar. İnsân-ı Kâmil, kabuğu koruyup özü çıkaran ve yağa vasıl olan kimsedir.

el-İnsânü'l-Kâmil'in nihai faslı, sâlikin fenâfillâh ve bekâbillâh makamındaki vecd ve vuslat tecrübesine ayrılmıştır. Sâlik seyrüsülûkün zirvesine ulaştığında, kendi cüz'î iradesi Küllî İrade'de, kendi zannî varlığı Mutlak Vücûd'da mahvolur. Bu makamda ikilik (isneyniyyet) dumanı dağılır; 'Lâ mevcûde illallâh' hakikati sâlikin kalbinde güneş gibi parlar.

Nesefî, bu vuslatın hulûl veya ittihad (yaratıcının kula girmesi) olmadığını, bilakis kulun ezelî ve ebedî Hakikat karşısındaki ademiyetini (yokluğunu) idrak etmesi olduğunu ikaz eder. Damla denize kavuştuğunda denizin içinde yok olur ama deniz damla olmaz; damla denizleşir. İnsân-ı Kâmil, bu tevhidi bizzat yaşayan, fakat halkın arasına döndüğünde her mertebenin hakkını kemâliyle veren kimsedir.