Aynülkudât el-Hemedânî ve et-Temhîdât: Nûr-ı Siyâh ve Aşk Metafiziği

İslâm irfan tarihinin en trajik ve en sarsıcı simalarından biri olan Aynülkudât Ebü'l-Meâlî Abdullah b. Muhammed el-Hemedânî (ö. 525/1131); henüz 33 yaşındayken Hemedan medresesinde derisi yüzülüp asılarak şehit edilmiştir. Ahmed el-Gazzâlî'nin en seçkin müridi olan Aynülkudât, Hallâc-ı Mansûr'un aşk meşrebini Gazzâlî hikmetiyle buluşturmuştur.

Onun şaheseri olan et-Temhîdât (On Mukaddime); Farsça kaleme alınmış, kelimeleri adeta ateşten damlayan, zâhir ulemasının aklını baştan alan bir aşk ve tevhid manifestosudur. Eser, zâhirî kalıpların ötesine geçerek dinin bâtınî rûhunu, vecd halini ve gayb perdelerini aralar.

et-Temhîdât'ın merkezinde AŞK (IŞK) kavramı yer alır. Hemedânî'ye göre aşk, insanî bir duygu veya araz değildir; aşk kâinatın varoluş sebebidir. Allah kendi Zâtına âşık olmuş, bu aşkın hararetiyle bütün âlemleri var etmiştir.

Aşk yolunda akıl bir rehber değil, ancak yoldaki bir engeldir. Akıl hesabı ve menfaati bilir; aşk ise canı ve başı feda etmeyi emreder. Âşık fenâ mertebesine erdiğinde âşık, ma'şûk ve aşk tek bir vücûd haline gelir: "Bütün sıfatlar zeval bulur, geriye yalnızca Aşk kalır."

Aynülkudât el-Hemedânî'nin tasavvuf tarihinde en çok tartışılan ve yanlış anlaşılan tezi, "Nûr-ı Siyâh" (Kara Işık) ve İblis bahsidir. Hemedânî'ye göre kâinatta iki büyük nûr vardır:

• Nûr-ı Muhammedî (Beyaz Nûr): Cemâl, lütuf, hidâyet ve muhabbetin mazharı olan nûr.
• Nûr-ı İblîs (Siyah Nûr): Celâl, kahır, gayret ve imtihanın mazharı olan nûr.

Hemedânî, Hallâc-ı Mansûr'un Kitâbü't-Tavâsîn'indeki çizgiyi takip ederek İblis'in Âdem'e secde etmeyişini nefis gururundan değil, "Gayret-i İlâhiyye" sırrından kaynaklanan trajik bir sadakat sınavı olarak tahlil eder. İblis, Allah'tan gayrısına secde etmeme gayretiyle lâneti göze almış, Ma'şûk'un kahrını lütfuna tercih etmiştir. Bu derin şathiye, sathî akılların küfür saydığı lâkin tevhîd-i zâtî mertebesinde sarsıcı bir tefekkür kapısı açan metafizik bir sırdır.

Hemedânî, et-Temhîdât'ta avâmın îmânı ile havâssın îmânını birbirinden ayırır. Avâmın îmânı taklitten ibarettir ve içinde gizli şirk (şirk-i hafî) barındırır. İnsan kendi nefsânî putlarını kırmadıkça hakiki mü'min olamaz.

Bu sebeple ârif, önce taklit îmânını terk etmeli, mecâzî küfür denizine dalmalı ve zünnâr bağlamalıdır. Burada zünnâr, riyâkâr zâhidliğin libasını yırtıp atmaktır. Hakiki tevhid, zıddı olmayan bir tevhiddir; orada îmân ile küfür perdesi kalkar ve geriye yalnızca Vech-i Bâkî kalır.

Hemedânî, aklın mantık kıyaslarıyla Allah'ı bulamayacağını ısrarla vurgular. Kelâmcıların ve felsefecilerin delilleri, güneşi mum ışığıyla aramaya benzer. Güneş ancak kendi nûruyla görülür; Hak Teâlâ da ancak Kendisiyle bilinir.

Kalp aynası nefsânî arzulardan ve mâsivâ tozundan arındırıldığında, gayb âleminin nurları oraya akseder. Müşâhede makamında söz biter, harfler sükût eder ve ârif, "Dilsizlerin lisanıyla" Hakk'ın kelâmını işitir.

Aynülkudât el-Hemedânî, genç yaşında şehâdet şerbetini içerek aşk yolundaki davasını canıyla mühürlemiştir. Onun et-Temhîdât ve zindanda yazdığı Şekvâ'l-Garîb eserleri, İbnü'l-Arabî'den Mevlânâ'ya, Senâî'den Attâr'a kadar bütün İslâm irfan havzasını derinden etkilemiştir.

Hemedânî'nin mirası; korkakların ve taklitçilerin yolu değil, aşk meydanında başını top gibi feda eden fedailerin, hakiki tevhid erlerinin sönmeyen meşalesidir.