Âşıkpaşazâde ve Tevârîh-i Âl-i Osmân: Erken Dönem Osmanlı Tarihi, Gazi Erenler Ruhu, Gaziyân-ı Rûm ve Kuruluş İrfanı Külliyâtı

Erken dönem Osmanlı tarih yazıcılığının en samimi, destansı ve kurucu siması olan Derviş Ahmed Âşıkî (Âşıkpaşazâde, 1393-1484 civarı), Anadolu irfanının köklü bir ocağına mensuptur. Meşhur mutasavvıf, Garibnâme müellifi Âşık Paşa'nın torunu, Baba İlyas-ı Horasânî'nin neslindendir. Çorum-Amasya civarındaki Elvan Çelebi zâviyesinde büyüyen Âşıkpaşazâde, hem tasavvufî terbiye almış hem de gaza meydanlarına atılmıştır.

Genç yaşta II. Murad'ın Rumeli seferlerine, Varna ve II. Kosova muharebelerine, nihayetinde 1453 İstanbul fethine bizzat bir akıncı ve gazi derviş olarak katılmıştır. Fâtih Sultan Mehmed devrinin sonlarına doğru seksen yaşını aşmış bir pir-i fâni iken, gördüklerini ve ecdadından dinlediklerini gelecek nesillere aktarmak üzere Tevârîh-i Âl-i Osmân'ı (diğer adıyla Menâkıb-ı Âl-i Osmân) kaleme almıştır.

«Bu kitabı yazmaktan muradım şudur ki: Bu Âl-i Osmân gazileridir; İslâm'ın sancağını küfrün diyarına dikmişlerdir. Onların menâkıbı ve adaletleri unutulmasın, dervişlerin ve gazilerin duası onlara yoldaş olsun.» — Âşıkpaşazâde

Eser, bir saray siparişi değil, bir gazi dervişin vicdanından taşan kurucu bir destandır.

Âşıkpaşazâde'nin eserini diğer Osmanlı tarihlerinden ayıran en mühim husus, üslûbunun yapmacıksız, doğrudan ve halkın konuştuğu saf Türkçe ile kaleme alınmış olmasıdır. Eser, bölümler halinde değil, Bâb başlıkları altında soru-cevap tarzında akar: «Eğer sual etseler ki... El-cevap şudur ki...»

Her hadisenin hitamında müellif, hadiseden çıkarılacak ahlâkî ve tasavvufî dersi kendi yazdığı Türkçe şiirlerle (manzumelerle) taçlandırır. Bu üslûp, esere hem destanî (epos) hem de didaktik bir hüviyet kazandırır. Âşıkpaşazâde, hadiseleri kronolojik birer kuru tarih olmaktan çıkarıp, Allah'ın gazilere lütfettiği ilâhî bir tecellî olarak tasvir eder.

Âşıkpaşazâde'nin İslâm ve Osmanlı sosyolojisine hediye ettiği en abidevî ve meşhur tespit, Osmanlı Devleti'nin kuruluşunda rol oynayan Dört Kurucu Zümre (Çhâr Zümre) tasnifidir. Franz Babinger ve Fuad Köprülü başta olmak üzere modern tarihçilerin kuruluş teorilerini üzerine bina ettiği bu dört zümre şunlardır:

Âşıkpaşazâde, bu dört zümrenin ittifakı olmadan beyliğin bir cihan devletine dönüşemeyeceğini beyan eder.

Osmanlı tarihinin en meşhur kurucu menkıbesi olan Osman Gazi'nin Rüyası, en tafsilatlı ve aslına en uygun şekliyle Âşıkpaşazâde'nin Tevârîh'inde yer alır. Osman Gazi'nin Ahî şeyhi Edebâli'nin zâviyesinde misafir olduğu gece gördüğü rüya, beyliğin manevî meşruiyet senedidir.

Âşıkpaşazâde'nin anlatımıyla rüya:

«Osman Gazi gördü ki Şeyh Edebâli'nin koynundan bir ay doğdu; geldi Osman'ın koynuna girdi. O ay koynuna girdikten sonra göbeğinden bir çınar ağacı bitti. Gölgesi dünyayı tuttu; altında dağlar vardı ve her dağın dibinden ırmaklar çıkardı. O sulardan kimisi içer, kimisi bağçe sular, kimisi çeşmeler akıtır idi... Şeyh Edebâli rüyayı dinleyince dedi: 'Oğul Osman! Padişahlık sana ve nesline kutlu olsun; ve dahi benim kızım Malhun Hatun senin helalin oldu.'»

Bu rüya, devleti kuru bir kılıç fethi değil, kökleri İslâm irfanına dayanan bir adalet çınarı olarak tanımlar.

Âşıkpaşazâde'nin en tesirli ve lirik fasıllarından biri, Geyikli Baba ile Sultan Orhan Gazi arasındaki münasebetleri anlatan kısımdır. Bursa'nın fethinde geyik sırtında kılıç sallayarak surların önünde savaşan bu meczub Horasan dervişi, fetihten sonra İnegöl dağlarına çekilip ibadetle meşgul olmuştur.

Orhan Gazi'nin kendisini saraya davet etmesine karşılık dervişin verdiği ders:

«Dervişler dünyalık peşinde koşmaz; padişahların kapısına gitmez. Lakin padişahlar dervişlerin halini sormalıdır. Biz bu mülkün bekası için dua kılıcını çekeriz; gaziler ise demir kılıcı çeker. İki kılıç birleşirse fütuhat müyesser olur.»

Orhan Gazi bizzat dervişin ayağına giderek zâviye ve vakıf tahsis etmiş; Geyikli Baba'nın saray bahçesine diktiği çınar ağacı, devlet ile tarikat arasındaki muhabbetin ebedî sembolü olmuştur.

Âşıkpaşazâde'nin eserini tarih tenkidi açısından eşsiz kılan husus, bugün nüshası kayıp olan ilk Osmanlı vekâyi'nâmesi Yahşi Fakih Menâkıbnâmesi'ni bizzat okumuş ve eserine dercetmiş olmasıdır. Orhan Gazi'nin imamı İshak Fakih'in oğlu olan Yahşi Fakih, Osman ve Orhan Gazi devirlerini bizzat babasından dinleyerek kaydetmişti.

Âşıkpaşazâde, 1413 yılında hastalanıp Geyve'de Yahşi Fakih'in evinde kaldığı sırada bu yazmayı bizzat istinsah etmiş ve eserin ilk yarısını bu en eski vesikaya dayandırmıştır. Bu sebeple Tevârîh-i Âl-i Osmân, 14. yüzyılın kayıp hafızasını günümüze taşıyan yegâne köprüdür.

Âşıkpaşazâde, eserinin son kısımlarında bizzat çağdaşı olduğu Fâtih Sultan Mehmed devrini anlatır. İstanbul'un fethini büyük bir vecdle ve İslâm'ın müjdesi olarak tasvir etmekle beraber, Fâtih'in saltanatının son yıllarında takip ettiği sert merkezîleşme ve mülk politikalarını tenkit etmekten çekinmez.

Müellifin cesur tenkitleri:

• Vakıf ve Mülk Toprakların Kamulaştırılması: Fâtih'in sefer masraflarını karşılamak üzere bazı evkâf ve timarları mirî araziye çevirmesini, gazi ocaklarına ve dervişlere haksızlık olarak görür.
• Sadrazam Karamanî Mehmed Paşa Tenkidi: Şeriat ahkâmı yerine 'örf-i sultanî'yi öne çıkaran bürokratları sert bir lisanla yerer.
• Çandarlı Halil Paşa Hadisesi: Köklü Türk vezir ailesi Çandarlılar ile devşirme bürokrasisi arasındaki güç mücadelesini gazilerin gözünden adalet terazisinde değerlendirir.

Âşıkpaşazâde, bizzat bir asker ve mücahid olduğu için onun muharebe tasvirleri alelâde bir tarihçinin kaleminden çıkmışa benzemez. Varna ve II. Kosova muharebelerinde düşmanın top ve tüfek atışlarını, sipahilerin hücumunu, padişahın otağ-ı hümâyundaki sebatını adeta yaşayarak anlatır.

Aynı zamanda Anadolu beylikleriyle, bilhassa Karamanoğulları ile yapılan mücadelelerde Osmanlı'nın gaza önceliğini vurgular: Osmanlı gâvura kılıç çalarken arkadan vuran Müslüman beyliklerin fitnesini esefle kaydeder ve İslâm birliğinin gaza için elzem olduğunu savunur.

Âşıkpaşazâde'nin Tevârîh-i Âl-i Osmân'ı, kendisinden sonra gelen hemen bütün Osmanlı tarihçilerine müracaat kaynağı olmuştur. Neşrî (Kitâb-ı Cihannümâ müellifi), Âşıkpaşazâde'nin metnini kelimesi kelimesine almış, onu daha derli toplu bir vakanüvislik kalıbına dökmüştür.

Aynı şekilde Oruç Bey, İbn Kemal (Kemalpaşazâde), Hoca Sâdeddin Efendi (Tâcü't-Tevârîh) ve Gelibolulu Mustafa Âlî, kuruluş devrini yazarken Âşıkpaşazâde'nin menâkıbını ana kaynak kabul etmişlerdir. O olmasaydı, Osmanlı Devleti'nin ilk iki asırlık tarihi karanlık bir sis perdesi arkasında kalacaktı.

Âşıkpaşazâde'nin Tevârîh-i Âl-i Osmân'ı, bir devletin nasıl kurulacağını ve asırlarca nasıl ayakta kalacağını fısıldayan bir medeniyet manifestosudur. Eserin bize bıraktığı en büyük miras şudur:

1. Gaza ve İhlâs: Bir devlet sadece maddî menfaat ve toprak kazanmak için kılıç çekerse zevali çabuk olur; ancak 'İ'lâ-yı Kelimetullâh' gayesiyle hareket ederse ebed-müddet olur.
2. Manevîyat ve Ahlâk Temeli: Hükümdarların Ahîler ve dervişlerle istişare etmesi; kılıcın adalete, adaletin ise takvaya teslim olması zarureti.
3. Milletin Diliyle Tarih Yazmak: Tarihin saray koridorlarında boğulmadan, halkın ve gazilerin samimi vicdanıyla kaydedilmesinin ehemmiyeti.

Âşıkpaşazâde, bu ölümsüz eseriyle Osmanlı'nın kuruluş rûhunu kıyamete kadar tescil etmiştir.