14. Yüzyıl Anadolu Mayası, Kırşehir İrfan Havzası ve Âşık Paşa'nın Şecere-i Târihîsi

Moğol istilasının ardından siyasî otoritenin parçalandığı, beyliklerin kendi aralarında nüfuz mücadelesine giriştiği 13. yüzyıl sonu ile 14. yüzyıl başı Anadolusu; maddî bakımdan bir kaos manzarası arz etse de mânevî planda tarihin en görkemli irfânî mayalanmasına sahne olmuştur. Horasan erenlerinin fütüvvet ve melâmet neşvesini taşıdığı bu topraklarda Kırşehir, yalnızca coğrafî bir merkez değil; Ahî Evran'ın fütüvvet teşkilatıyla iktisadî ahlâkı, Hacı Bektâş-ı Velî'nin velâyet nefesiyle bâtınî terbiyeyi, Mevlânâ Celâleddîn'in aşk metafiziğiyle ruhaniyyeti meczettiği bir hikmet başkentine dönüşmüştür. İşte bu bereketli havzanın en mümtaz şahsiyetlerinden biri, asıl adı Ali olan Şeyh Ali b. Muhlis Paşa, edebiyat ve irfan tarihindeki ebedî nâmıyla Âşık Paşa'dır (1272-1332).

Âşık Paşa'nın şeceresi, Selçuklu devrinin meşhur Bâbâî kıyamının manevî rehberi Şeyh Seyyid Baba İlyas-ı Horasânî'ye dayanır. Baba İlyas'ın oğlu Muhlis Paşa, Moğol tazyiki sonrasında Kırşehir civarına yerleşmiş, oğulları Âşık Paşa ve Elvan Çelebi bu mukaddes tekkede irfan, hadis, tefsir, fıkıh ve kadîm hikmet tedrisiyle yetişmiştir. Âşık Paşa, döneminin beyleri ve sultanları nezdinde büyük bir itibar sahibi olmasına rağmen siyasî ihtiraslardan bütünüyle tecerrüd etmiş; "Âşık" mahlasıyla ilahî muhabbetin, aşk-ı hakikînin ve halka hizmetin tercümanı olmuştur. Onun inşa ettiği dergâh, bir ilim meclisi olmanın ötesinde Türkmen aşiretlerinin manevî birliğini sağlayan bir tefekkür ocağı vasfını kazanmıştır.

Âşık Paşa'nın ortaya koyduğu tefekkür dünyası, Hoca Ahmed Yesevî'nin Hikmet geleneği ile İbnü'l-Arabî'nin Vahdet-i Vücûd ontolojisinin Anadolu Türkçesi potasında eridiği bir zirveyi temsil eder. O, dervişane bir tevazu ile melikane bir hikmeti birleştirmiş, Anadolu halkının parçalanmış ruhunu yeniden Tevhid ekseninde toplamayı hayatının gayesi kılmıştır.

Garibnâme'nin Te'lif Hikmeti, Türkçe Sevdası ve Dil Felsefesi

1330 yılında (hicrî 730) tamamlanan Garibnâme, 10.000'i aşkın beyitten müteşekkil devasa bir mesnevidir. Eserin telif edildiği dönemde Farsça, sarayların ve yüksek edebiyatın dili; Arapça ise medreselerin ve şer'î ilimlerin dili olarak mutlak bir hâkimiyet sürmekteydi. Türkmen beylerinin ve halkının ana dili olan Türkçe ise ekseriyetle ilim ve marifet dili olarak yetersiz görülmekte, tezyif edilmekteydi. İşte Âşık Paşa, tam bu noktada tarihin akışını değiştiren ve Türk dilinin mânevî bağımsızlık beyannamesi sayılan meşhur çıkışını gerçekleştirmiştir:

Âşık Paşa'nın dil şuuru, alelade bir milliyetçilik hevesi veya etnik taassup değildir; o, Cenâb-ı Hakk'ın "Biz her peygamberi ancak kendi kavminin lisanıyla gönderdik ki onlara apaçık anlatsın" (İbrâhîm, 14/4) fermanındaki ilahî maksadı idrak etmiştir. Eğer Kur'an ve sünnetin getirdiği marifetullah, Türkmen halkına kendi ana diliyle aktarılmazsa, halkın zâhiren Müslüman olsa bile bâtınen şirkten, cehaletten ve ahlakî buhrandan kurtulamayacağını görmüştür. Bu sebeple Garibnâme; felsefeden astronomiye, tasavvuftan tıp hikmetine, ahlaktan devlet idaresine kadar her sahayı Türkçenin derin mecazları, öz Türkçe tabirler ve aruzun Fâilâtün Fâilâtün Fâilün vezniyle nakşetmiştir.

Eserin "Garibnâme" olarak adlandırılması da çok katmanlı bir remiz taşır: Birincisi, Türkçenin o çağda ilim meclislerinde "garip" kalışı; ikincisi, dünyadaki insanın aslî vatanı olan elest bezminden uzakta bir "garip" oluşu; üçüncüsü ise Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) "İslâm garip başladı ve başladığı gibi garip hâle dönecektir; ne mutlu o gariplere!" hadîs-i şerîfine duyulan derin bağlılıktır.

Onlu Tasnif Sistemi (Dekad Hikmeti): 1'den 10'a Varlık ve Marifet Mimarisi

Garibnâme'nin en büyüleyici ve emsalsiz yönü, onun katıksız bir hendesî ve kozmolojik intizamla örülmüş Onlu Tasnif Mimarisidir. Eser, 10 ana "Bâb"a (Kapı) ayrılmış; her bir Bâb da kendi içerisinde 10 alt "Destân"a (Fasıl) taksim edilmiştir. Böylelikle eser, tam 100 müstakil irfan menzilini birbiri ardınca tahlil eder:

Bu mimarî intizam, Pisagorcu sayı mistisizminden değil; İslâm kelâmında ve tefsirinde yer alan "Cenâb-ı Hakk'ın eşyayı bir hesap ve mîzân üzere halk ettiği" (Kamer, 54/49) hakikatinden beslenir. Âşık Paşa, 1 sayısından başlayıp 10 sayısına kadar yükselerek kesretten vahdete, vahdetten kesrete uzanan devr-i dâimîyi muazzam bir zihnî disiplinle tahlil eder.

Birinci Bâb: Vahdet-i Mutlak, Tevhid Sırrı ve Kesretin Zât-ı Hakîkîde Fenâsı

Garibnâme'nin ilk kapısı, varlığın mebdei olan "Bir"e tahsis edilmiştir. Âşık Paşa bu bâbda, Cenâb-ı Hakk'ın Zât-ı Ehadini, misli ve dengi olmayan mutlak vahdetini izah ederken; akıl, cân, dünya, âlem-i gayb ve aşk gibi "tek" olan kavramları masaya yatırır. Şaire göre varlık sahasında hakiki manada "Bir" olan yalnızca Hak Teâlâ'dır; geri kalan tüm "birlikler" O'nun Vâhid isminin tecellisinden ibarettir.

Âşık Paşa, bu bâbın destanlarında insanın varoluşsal gayesini Tevhid şuuru olarak belirler. İnsan aklı tek bir cevherdir, fakat bu akıl nefsin hevâsına esir olursa kesret karanlığında boğulur. Akıl, vahdet nuruyla aydınlandığında "Akl-ı Küll" ile rabıta kurar ve eşyanın hakikatini temaşa eder. Yazar, aşkı da "bir" olarak niteler; çünkü aşk birden gayrısını kabul etmez. Hakiki aşık, mâşukunda fenâ bulduğu an, seven ile sevilen arasındaki ikilik perdesi yırtılır ve geriye yalnızca Hak kalır.

Âşık Paşa'nın vahdet anlayışı, felsefî bir soyutlama değil; günlük ahlaka sirayet eden bir Tevhid ahlakıdır. İnsan kalbi tek bir padişahın tahtıdır; oraya gayrılık ve masivâ putları sokulursa tevhid bozulur. Birinci Bâb, eserin geri kalan tüm dokuz bâbının üzerine bina edildiği sarsılmaz ontolojik sütundur.

İkinci ve Üçüncü Bâb: Çift Zıtlıklar ve Şeriat-Tarikat-Hakikat Üçgeni

İkinci Bâb, "İki" sayısının temsil ettiği ikilikler, tezâtlar ve zıtlıkların hikmetini sergiler. Âşık Paşa burada dünya ile âhireti, cân ile teni, ilim ile ameli, nûr ile zulmeti iki zıt kutup olarak ele alır. Bu zıtlıklar birer çatışma unsuru değil, ilahî hikmetin kâinattaki diyalektiğidir. Ten topraktandır, fânidir ve kesrete meyyaldir; cân ise melekût âlemindendir, bâkidir ve vahdete müştaktır. İnsan, bu iki kutup arasında bir berzah (köprü) olarak yaratılmıştır.

Üçüncü Bâb ise bu ikiliği aşmanın yolunu "Üç" sayısının hikmetiyle sunar: Şeriat, Tarîkat ve Hakîkat. Âşık Paşa bu üç mertebeyi ünlü ceviz metaforuyla ve bina teşbihiyle izah eder:

Âşık Paşa'ya göre kabuksuz öz çürür ve heder olur; öze ulaşamayan ise kuru kabukla yetinip aç kalır. Dolayısıyla şeriatsız tarikat bir sapkınlık (zındıklık), tarikatsız ve hakikatsiz şeriat ise kuru bir şekilcilikten ibarettir. Anadolu irfanının temel taşı olan bu denge, Garibnâme'de en muhkem ifadesine kavuşmuştur.

Dördüncü ve Beşinci Bâb: Dört Unsur, Dört Halife ve Beş İdrak Kapısı

Dördüncü Bâb'da Âşık Paşa, hem kozmik fizik nizamının hem de İslâm toplumunun dört temel direğini tahlil eder. Fiziksel âlem Anâsır-ı Erbaa (Ateş, Hava, Su, Toprak) üzerine kuruludur. İnsan bedeni de bu dört unsurun hassas bir mîzânla terkibinden hâsıl olmuştur. Şair, her unsurun nefsânî ve ruhanî karşılıklarını açıklar: Ateş kibre ve gazaba, hava arzu ve şehvete, su rehavet ve cehalete meyyaldir; toprak ise tevazu, mahviyet ve bereketin menbaıdır. Dervişin gayesi, toprağın hilmini ve tevazuunu kuşanarak ateşin kibrini söndürmektir.

Aynı Bâb'da İslâm'ın dört temel direği olan Hulefâ-yi Râşidîn tahlil edilir: Hz. Ebû Bekir'in sıdkı, Hz. Ömer'in adaleti, Hz. Osman'ın hayâ ve hilmi, Hz. Ali'nin ilim ve şecaati. Âşık Paşa bu dört hasleti, her Müslümanın kendi iç dünyasında inşa etmesi gereken dört ruhanî kale olarak vasfeder.

Beşinci Bâb'da ise insanın dış âlemle ve Hak Teâlâ ile irtibatını sağlayan beş kapı incelenir: Beş Duyu (Havâss-ı Hamse) ve İslâm'ın beş şartı. Göz, kulak, burun, dil ve dokunma duyusu, ruhun dış âleme açılan pencereleridir. Eğer bu pencereler zikrullah ve helal dairesinde korunmazsa, şeytan bu kapılardan içeri zehir akıtır. İslâm'ın beş şartı ve beş vakit namaz ise bu beş duyuyu arındıran manevî abdest mesabesindedir.

Altıncı ve Yedinci Bâb: Mekânın Aşılması ve Yedi Nefis Mertebesi

Altıncı Bâb, mekânı kuşatan Altı Cihet (Ön, Arka, Sağ, Sol, Üst, Alt) ile kâinatın altı günde yaratılış sırrını işler. İnsan fiziksel olarak bu altı cihetin hapsindedir; nereye dönse bir mekân kaydıyla karşılaşır. Lakin ruhanî miracını gerçekleştiren mü'min, "Lâ-mekân" (mekânsızlık) dairesine urûc eder. Cenâb-ı Hak cihetten ve mekândan münezzehtir; kalb-i mü'min de arş gibi mekânsızlığın aynasıdır.

Yedinci Bâb ise Garibnâme'nin tasavvufî psikoloji bakımından en derin bölümlerinden biridir: Yedi Nefis Mertebesi (Etvâr-ı Seb'a) ve Yedi İklim. Âşık Paşa, nefsin terbiyesini yedi basamaklı bir tekâmül merdiveni olarak tasvir eder:

1. Nefs-i Emmâre: Kötülüğü emreden, hayvani arzuların esiri olan ham nefis.
2. Nefs-i Levvâme: Günah işlediğinde pişman olan, kendini kınayan uyanmış vicdan.
3. Nefs-i Mülhime: Hayır ve şerri ilham yoluyla ayırt edebilen, ilahî feyze açılan nefis.
4. Nefs-i Mutmainne: Şüphelerden kurtulmuş, Tevhid nuruyla sükûna ermiş huzurlu nefis.
5. Nefs-i Râzıye: Başına gelen her tecelliden, kahırdan da lütuftan da razı olan nefis.
6. Nefs-i Merdıyye: Cenâb-ı Hakk'ın kendisinden razı olduğu, rıza makamına ulaşmış nefis.
7. Nefs-i Kâmile (Sâfiye): Bütünüyle arınmış, İnsân-ı Kâmil mertebesinde Hakk'ın tecellîgâhı olmuş saf nefis.

Âşık Paşa, yedi göğün ve yedi yıldızın (feleklerin) her birini nefsin bu mertebeleriyle irtibatlandırarak mikrokozmos olan insan ile makrokozmos olan kâinat arasındaki rezonansı gözler önüne serer.

Sekizinci, Dokuzuncu ve Onuncu Bâb: Cennet Kapıları, Felekler ve İnsân-ı Kâmil

Sekizinci Bâb'da Sekiz Cennet (Dârü'l-Celâl, Dârü's-Selâm, Cennetü'l-Me'vâ, Cennetü'l-Huld, Cennetü'n-Naîm, Cennetü'l-Firdevs, Cennetü Adn, Dârü'l-Karâr) ve bu cennetlerin kapılarını açan sekiz temel ahlakî haslet tahlil edilir: Tevbe, cömertlik, doğruluk, sabır, şükür, tevazu, zikir ve aşk. Şair, cennetin fiziksel nimetlerinden ziyade Rıdvân-ı Ekber'e ve Cemâlullah'a visale odaklanır.

Dokuzuncu Bâb'da Dokuz Felek (Eflâk-ı Tis'a) kozmolojisi, Arş ve Kürsî tahtları ile padişahların mülk idaresindeki dokuz erkan işlenir. Sultan, adaleti mîzân eylemezse dokuz felek onun aleyhine döner. Mülk, adaletle kaimdir; adalet ise nefsin zulmünü ortadan kaldırmakla başlar.

Nihayet Onuncu Bâb, eserin kemâl zirvesidir: İnsân-ı Kâmil'in On Hasleti. Âşık Paşa burada hilkat ağacının meyvesi olan kâmil insanın vasıflarını bir bir açıklar:

Bu on haslet: 1) Tahkîkî Tevhid, 2) Zühd-i Hakîkî, 3) Tevekkül-i Mutlak, 4) Sabr-ı Cemîl, 5) Şükr-i Dâim, 6) Havf ve Recâ Dengesi, 7) Mahabbetullah, 8) Şevk ü Şuhûd, 9) Rızâ ve Teslimiyet, 10) İhlâs-ı Tâmm'dır. Bu mertebeye eren zat, yerin ve göğün manevî direği (kutup) hâline gelir.

Fütüvvet, Ahîlik Ruhu, Toplumsal Nizam ve Sosyal Adalet Nazariyesi

Garibnâme yalnızca ferdî bir nefs tezkiyesi kitabı değildir; aynı zamanda 14. yüzyıl Anadolu Türk toplumunun sosyal, iktisadî ve ahlâkî nizamını tanzim eden muazzam bir Fütüvvetnâme ve Siyâsetnâmedir. Âşık Paşa, Kırşehir'deki Ahî teşkilatının pirleri ve esnaf loncalarıyla iç içe yaşamış bir mürşittir. Bu sebeple onun ahlak telakkisi havada kalan teorik fikirlerden ibaret olmayıp pazara, atölyeye, kervansaraya ve dergâha doğrudan rehberlik eder.

Eserde fütüvvetin temel şartları olan cömertlik (sehâvet), elini, dilini ve belini haramdan koruma, misafirperverlik, mazlumun yanında olma ve zâlime karşı durma ilkeleri derinlemesine işlenir. Âşık Paşa zenginliği kınamaz; zenginliğin Hakk'ın emaneti olduğunu, yoksulu doyurmak ve cemiyete infak etmek şartıyla meşru kılındığını belirtir. Malı biriktirip yığmak (kenz) cehennem ateşidir; malı dağıtıp cemiyeti imar etmek ise ibadettir.

Yönetici sınıfına yönelik ikazları da son derece cesurdur: Bir beyin veya sultanın en büyük ibadeti bir saatlik adaletidir. Âşık Paşa'ya göre halk bir koyun sürüsü, sultan ise çobandır; çoban koyunları kurda kaptırır veya kendisi koyunları parçalarsa kıyamet günü azabı en şiddetli olanlardan olacaktır.

Garibnâme'nin Anadolu İrfan Mirası, Yunus Emre ile Mukayesesi ve Edebî Şerh

Garibnâme, Anadolu sahasında Yunus Emre'nin Risâletü'n-Nushiyye'si ve Hacı Bektâş-ı Velî'nin Makâlât'ı ile birlikte Türk tasavvuf düşüncesinin kurucu üç sütunundan biridir. Yunus Emre, ilahî aşkı lirik gazeller ve coşkun nefeslerle halkın duygusuna nakşederken; Âşık Paşa, bu manevî tecrübeyi felsefî, pedagojik ve ansiklopedik bir intizamla akıllara ve zihinlere inşa etmiştir. Bu yönüyle Âşık Paşa, Anadolu Türkçesinin ilk büyük "mütefekkir şairi" vasfını taşır.

Garibnâme'nin tesiri, Süleyman Çelebi'nin Vesîletü'n-Necât'ından Yazıcıoğlu Mehmed'in Muhammediyye'sine, Şeyhî'den Fuzûlî'ye kadar bütün bir Osmanlı edebiyatı boyunca hissedilmiştir. Eserin dili, 14. yüzyıl Eski Anadolu Türkçesinin en saf, duru ve zengin numunesidir. Bugün dahi okunduğunda berraklığını kaybetmeyen beyitleri, Türkçenin derin metafizik mefhumları ifade etmekteki kudretinin ebedî şahididir.

Âşık Paşa'nın Kırşehir'deki türbesi, yalnızca bir velinin kabri değil; Türkçenin, Tevhidin ve Anadolu irfanının sönmeyen manevî meşalesidir. Garibnâme'yi okumak ve idrak etmek, bu milletin ruh köklerine, vahdet harcına ve kadîm ahlak nizamına yeniden dönmek demektir.