Âşık Mehmed ve Menâzırü'l-Avâlim: Kozmografya, Yedi İklim Coğrafyası, Denizler ve Şehir Tılsımları Külliyâtı

Osmanlı coğrafya ve kozmografya tarihinin en dikkat çekici ve seyyah dehalarından biri Âşık Mehmed bin Ömer el-Münşî et-Tırabzonî (1555-1600 civarı)'dir. 1555 yılında Fatih Sultan Mehmed'in fethettiği kadîm Pontus ve İslâm şehri Trabzon'da dünyaya gelmiştir. Babası Ömer Efendi devrin ulemâsındandır.

Âşık Mehmed ilk tahsilini Trabzon medreselerinde ikmal ettikten sonra içinde önlenemez bir seyahat ve cihanı müşahede etme arzusu uyanmıştır. Genç yaşta yollara düşen müellif; Kırım Hanlığı, Kefe, Dağıstan, Kafkasya, İstanbul, Rumeli, Ege adaları, Suriye, Lübnan, Filistin, Mısır ve Hicaz topraklarını adım adım gezmiştir.

«Cihanı gezmeyen, mahlûkatın acaibini gözüyle görmeyen kâtip; odasında oturup nakil yazan âmâ gibidir. Hakikatin nûru ancak seyahat meşakkatine katlanan basiret sahiplerine tecelli eder.» — Âşık Mehmed

Otuz yıllık seyahatleri esnasında gördüğü şehirleri, dağları, ırmakları, madenleri, bitkileri ve kadîm harabeleri bizzat not etmiş; ömrünün son demlerinde Şam'a yerleşerek bu devasa birikimini kâğıda dökmüştür.

Âşık Mehmed'in 1598 yılında Şam'da tamamlayarak devrin idarecilerine takdim ettiği şaheseri Menâzırü'l-Avâlim (Âlemlerin Seyir Yerleri), klasik İslâm kozmografyasının zirve metinlerinden biridir.

Eser iki ana kısma (kısım-ı evvel ve kısım-ı sânî) ayrılmıştır:

• Kısım-ı Evvel (Âlem-i Ulvî): Semavât, Arş, Kürsî, felekler, burçlar, gezegenler, yıldızlar, melekût âlemi ve zamanın taksimatı.
• Kısım-ı Sânî (Âlem-i Süflî): Küre-i arz, dört unsur (ateş, hava, su, toprak), denizler, göller, ırmaklar, adalar, dağlar, yedi iklim haritası ve dünya şehirleri.

Bu çift kutuplu yapı, mikrokozmos (insan) ile makrokozmos (kâinat) arasındaki ilahî ahengi ve vahdet-i vücûd irfânını coğrafya ilmiyle mezceder.

Menâzırü'l-Avâlim'in birinci cildinde Âşık Mehmed, İslâm astronomisi (hey'et) geleneğini Batlamyus kozmolojisi ve tasavvuf metafiziği ile mezcederek izah eder.

Dokuz feleğin dönüşünü, sabit yıldızlar küresini (Felekü'l-Kevâkibi's-Sâbite) ve on iki burcun yeryüzündeki tabiat olayları ile insan mizaçları üzerindeki tesirlerini tahlil eder. Gezegenlerin ruhanî vazifelerini, melekûtî müvekkellerini ve feleklerin musiki ahengini anlatırken Şeyh-i Ekber İbnü'l-Arabî'nin Fütûhât-ı Mekkiyye'sindeki gökler nazariyesinden istifade eder.

Göklerin bu nizamı, insanoğluna kâinatın sahipsiz olmadığını ve her zerrenin bir hesapla hareket ettiğini hatırlatan bir marifetullah delili olarak sunulur.

Âşık Mehmed, klasik coğrafyanın Yedi İklim (Ekālîm-i Seb'a) nazariyesini son derece zengin harita ve şehir tasvirleriyle genişletir.

Ekvatordan kuzey kutbuna doğru uzanan yedi kuşağın sıcaklık, nem, rüzgâr ve toprak özelliklerini açıklar. Dördüncü iklimi (itidal kuşağı), medeniyetin, aklın ve peygamberlerin zuhur ettiği en mutedil bölge olarak tanımlar; Anadolu, Şam ve Akdeniz havzasını bu kuşağın kalbi sayar.

İklimlerin insanların ten rengi, ahlakî tabiatı ve zihnî kabiliyetleri üzerindeki biyolojik ve psikolojik tesirlerini İbn Sînâ ve Bîrûnî'nin tespitleriyle destekleyerek izah eder.

Eserin denizlere (bihâr) ayrılan faslı, bir seyyahın doğrudan gözlemlerini ve gemicilerden derlenen tecrübî bilgileri ihtiva etmesi bakımından emsalsizdir.

Âşık Mehmed; Akdeniz (Bahr-i Rûm), Karadeniz (Bahr-i Buntus), Kızıldeniz (Bahr-i Kulzüm) ve Basra Körfezi'nin akıntılarını, sığlıklarını, fırtına mevsimlerini ve limanlarını anlatır. Pîrî Reis'in Kitâb-ı Bahriye'sindeki denizcilik bilgilerini teyit eden gözlemler sunar.

«Deniz, Hakk'ın celâl tecellîgahıdır; dalgaların kükremesinde kahr-ı ilâhî, limanın sükûnetinde ise lütf-ı rahmânî aşikâr olur.» — Âşık Mehmed

Okyanusların (Bahr-i Muhît) bilinmeyen adalarını, gel-git hadisesini ve deniz altındaki mercan resiflerini hayretengiz bir dille tasvir eder.

Âşık Mehmed'in eserindeki en kıymetli ve orijinal bölümlerden biri, bizzat doğup büyüdüğü Trabzon şehrine ayırdığı monografidir.

Şehrin surlarını, Yukarı Hisar, Orta Hisar ve Aşağı Hisar tahkimatını, Boztepe'yi, Değirmendere'yi ve limanı bizzat adımlayarak anlatır. Trabzon'un meşhur meyvelerini, zeytinliklerini, bağlarını, balıkçılığını (hamsi avını) ve halkının mert seciyesini sevgi dolu bir dille nakleder. Şehirdeki camileri, medreseleri, tekkeleri ve Fatih Sultan Mehmed'in fethinin hâtıralarını zikreder.

Bu bahis, Evliya Çelebi'den yarım asır evvel kaleme alınmış en teferruatlı Trabzon şehir monografisi olarak tarihî bir hazinedir.

Müellif, Osmanlı mülkünün kalbi olan İstanbul'u «dünyanın incisi ve meliklerin tahtgâhı» olarak niteler.

Ayasofya-i Kebîr Câmii'nin kubbe mimarisini, mermer sütunlarını ve efsanelerini; Mimar Sinan'ın şaheseri Süleymaniye Camii'nin nûrânî ihtişamını hayranlıkla anlatır. Haliç'in ticaretini, Galata'yı, Üsküdar'ı ve Boğaz'ın iki yakasındaki hisarları tasvir eder. Fatih Sultan Mehmed'in şehri fethini ve kaza-i ilâhiyye ile İslâm mülkü kılınışını ta'zimle anar.

İstanbul'un çarşıları, ulemâ meclisleri ve zengin kütüphaneleri eserde geniş yer tutar.

Âşık Mehmed, klasik İslâm coğrafyasındaki Acâibü'l-Mahlûkāt ve Garâibü'l-Mevcûdât (yaratılışın gariplikleri ve harikaları) geleneğini eserinde ustalıkla sürdürür.

Mısır ehramlarının (piramitlerin) sırlarını, İskenderiye Feneri'nin aynasını, kadîm Antakya surlarını ve Şam Emeviyye Camii'nin mimari harikalarını anlatır. Şehirlerin kuruluşunda velîler ve kadîm bilgeler tarafından yerleştirildiğine inanılan ruhanî tılsımları, yılan ve haşereleri şehirden uzak tutan taş kitabeleri nakleder.

Bu bilgiler, Ortaçağ zihniyetinin tabiatı sadece mekanik bir madde olarak değil, sırlarla dolu canlı bir varlık olarak gören metafizik bakışını yansıtır.

Âşık Mehmed'in seyahatnamesi, sadece coğrafî koordinatlardan ibaret olmayıp derin bir sosyolojik ve antropolojik gözlem hazinesidir.

Kırım Hanlığı'nın Bahçesaray'daki saray hayatını, Çerkes ve Abaza kabilelerinin örflerini, Şam'ın Emevî camii civarındaki tasavvuf meclislerini, Kahire'nin Ezher ilim muhitini bizzat katıldığı sohbetlerle tasvir eder. Yollarda karşılaştığı dervişleri, şeyhleri, eşkıyaları ve tüccarları canlı diyaloglarla metne taşır.

Bu yönüyle Menâzırü'l-Avâlim, 16. yüzyıl Osmanlı dünyasının gündelik hayatını ve zihniyet yapısını gösteren paha biçilmez bir seyahatnamedir.

Âşık Mehmed'in eseri, kendisinden yarım asır sonra gelecek olan büyük coğrafyacı Kâtib Çelebi'nin meşhur Cihannümâ'sına doğrudan zemin hazırlamış ve en mühim Türkçe kaynaklarından birini teşkil etmiştir.

Evliya Çelebi de Seyahatnâme'sinde pek çok şehir tasvirinde Âşık Mehmed'in müşahadelerinden ilham almıştır. Eser, Doğu ve İslâm coğrafya birikimini Osmanlı Türkçesiyle sistemleştiren en hacimli telif olarak kabul edilir. Yazma nüshaları Süleymaniye, Nuruosmaniye ve Topkapı kütüphanelerinde mütalaa edilmektedir.

«Trabzonlu Âşık Mehmed, kâinatı bir ibret kitabı gibi okuyan, yeryüzünü ise Hakk'ın kudret nakışlarıyla tezyin edilmiş bir mescid bilen hakiki bir seyyah-ı cihandır.»

Günümüzde Menâzırü'l-Avâlim, tarihî coğrafya, toponimi (yer adları), astronomi ve Osmanlı düşünce tarihi araştırmalarının en seçkin şaheserleri arasında yer almaktadır.