Âşık Çelebi ve Meşâirü'ş-Şuarâ: 16. Yüzyıl Osmanlı Edebiyat Panoraması, Şair Portreleri ve Kültür Tarihi

Seyyid Pîr Mehmed Âşık Çelebi (926-979 / 1520-1572), Osmanlı kültür tarihinin en renkli, en zeki, en müşahedesi keskin ve kalemi en kıvrak mütefekkir-biyografi yazarıdır. Prizren'de doğmuş olup, hem baba tarafından meşhur Nattaîzâdeler ailesi vasıtasıyla Hz. Peygamber'in (s.a.v.) pâk neslinden bir seyyid, hem de anne tarafından Fatih devrinin büyük âlimi Molla Arab'ın torunudur. Bu köklü ilim ve asalet muhitinde mükemmel bir medrese tahsili görmüş; devrin Şeyhülislâmı Ebüssuûd Efendi ve Taşköprizâde gibi dâhilerden ders okumuştur.

Âşık Çelebi, hayatı boyunca Bursa, Silivri, Priştine, Kratova ve Üsküp kadılıklarında bulunmuştur. Kadılık mesleği, ona cemiyetin her tabakasını —saray ricâlinden sokaktaki rindlere, rüşvetçi mültezimlerden meczup dervişlere, kâtiplerden bohem şairlere kadar— en çıplak ve hakiki halleriyle tanıma imkânı bahşetmiştir. 1568 yılında tamamlayıp Sultan II. Selim'e sunduğu Meşâirü'ş-Şuarâ, alelâde bir şairler tezkiresi değil; 16. yüzyıl Osmanlı cihan devletinin zihnî, hissî, ahlâkî ve içtimaî röntgenini çeken muazzam bir edebiyat sosyolojisi şaheseridir.

Âşık Çelebi, eserini tertip ederken selefi Sehî Bey'in "tabaka" (cennet) usûlünü de, Latîfî'nin alelâde "alfabetik" sırasını da takip etmemiştir. O, kadîm hurûf hendesesine ve mistik ebced ilmine dayanarak şairleri Arap alfabesinin ebcedî dizilişine (Ebcet, Hevvez, Huttî, Kelemen, Sa'fes, Karaşet, Sehaz, Dazığ) göre tasnif etmiştir. Padişah şairleri II. Murad'dan başlayarak başa almış, ardından 426 şairin hayatını bu harf sistemi içinde nakletmiştir.

Bu tertip sadece mekanik bir sıralama değildir; Âşık Çelebi her bir harfin başında o harfin ses değerini, kozmik çağrışımını ve şiirdeki ahengini anlatan lirik bir dibace inşa etmiştir. Eserin dili, Osmanlı inşâ sanatının en canlı ve zengin örneklerindendir. Sehî'nin kuruluğundan ve Latîfî'nin aşırı klişeleşmiş ifadelerinden uzak duran Âşık Çelebi; sokak argosunu, medrese ıstılahlarını, tasavvufî remizleri ve saray nezaketini aynı potada eriten dinamik ve polifonik bir Türkçe yaratmıştır.

Meşâirü'ş-Şuarâ'yı dünya biyografi literatüründe eşsiz kılan hususiyet, Âşık Çelebi'nin yarattığı "üç boyutlu canlı şair portreleri"dir. O, biyografisini yazdığı şairin sadece doğum yerini ve vefat tarihini kaydetmekle yetinmez. Şairin boyunu bosunu, göz rengini, giydiği sarığın biçimini, yürüyüşünü, ses tonunu, peltekliğini, çabuk öfkelenişini yahut cimriliğini en ince teferruatıyla tasvir eder.

Örneğin büyük şair Zâtî'nin yaşlılık günlerinde Beyazıt Camii avlusundaki remilci ve muska dükkânında sağır kulağıyla şiir düzeltişini; Hayâlî Bey'in Kalenderî dervişleri gibi başıaçık, yalınayak ve kalenderâne bir neşeyle pâyitahatta dolaşmasını; İshak Çelebi'nin hazırcevap nükte ve hicivlerini âdeta bir sinema sahnesi gibi gözlerimizin önüne serer. Şairler soyut birer divan heykeli olmaktan çıkar; etiyle, kemiğiyle, zaaflarıyla ve dehasıyla yaşayan kanlı-canlı insanlara dönüşür.

Meşâirü'ş-Şuarâ, klasik Osmanlı şehrinin kültür mekânlarını tahlil eden paha biçilmez bir şehrengiz ve sosyoloji kaynağıdır. Şiir sadece sarayın hasodalarında üretilmez; İstanbul'un sokaklarında, Galata ve Tahtakale meyhânelerinde, yeni açılan kahvehânelerde, Fatih ve Beyazıt medreselerinin hücrelerinde ve tekkelerin zikir halkalarında neşvünemâ bulur.

Âşık Çelebi, şairlerin ilham kaynaklarını bu mekânlarla irtibatlandırır. Gündüz medresede fıkıh mütalaa eden talebenin, geceleyin Eyüp sırtlarında veya Boğaziçi yalılarında şiir meclisine katılışını; Galata meyhânelerindeki rindâne sohbetlerin nasıl tasavvufî tevhid gazellerine dönüştüğünü anlatır. Şehir mekânı ile şiir dili arasındaki bu organik rabıta, Osmanlı insanının zâhirî dindarlık ile bâtınî estetik zevki nasıl meczettiğinin en berrak şahididir.

Âşık Çelebi'nin tezkiresinde en nefes kesici sayfalardan biri, devrin iki büyük şiir devi Bâkî ile Hayâlî Bey arasındaki amansız çekişmenin tahlilidir. Bu rekabet, sadece iki şairin atışması değil; Osmanlı cemiyetindeki iki zıt dünya görüşünün —bürokratik ikbal hırsı ile dervişâne hürriyetin— karşılaşmasıdır.

Hayâlî Bey, Makbul İbrâhim Paşa'nın himayesinde saraya girmiş, ihsanlara boğulmuş; ancak hiçbir zaman şahsiyetinden ve dervişâne tavrından taviz vermemiştir. Buna mukabil genç Bâkî, medrese nizamı içinden yükselen, kānûnî otoriteyi arkasına alan, dili kusursuz fakat hırslı bir mizaçtır. Âşık Çelebi, Hayâlî'nin vefatında Bâkî'nin yazdığı alaycı mısraları tenkit süzgecinden geçirir ve Hayâlî'nin "Cihân-ârâ cihân içindedir ârâyı bilmezler / O mâhîler ki deryâ içredir deryâyı bilmezler" beytindeki tasavvufî ihlâsın, saray entrikalarından fersah fersah üstün olduğunu teslim eder.

Âşık Çelebi, iktidarın celâli karşısında sanatın kırılganlığını ve şairin trajedisini anlatırken tarihçileri dahi kıskandıracak bir cesaret sergiler. Bunun en acı timsali, genç yaşta boğdurularak katledilen şair Figānî'nin hikâyesidir. Sadrazam Makbul İbrâhim Paşa'nın Mohaç seferi dönüşünde Budin'den getirdiği heykelleri Atmeydanı'ndaki sarayının önüne diktirmesi üzerine halk ve ulema arasında homurdanmalar başlamıştı.

Devrin dillerde dolaşan şu meşhur Farsça beyti Figānî'nin söylediği iddia edildi: "Dü İbrâhîm âmeyid be-deyr-i cihân / Yekî büt-şiken şüd diger büt-nişân" (Dünya tapınağına iki İbrâhim geldi; biri putları kırdı [Hz. İbrâhim], diğeri ise put dikti [İbrâhim Paşa]). Âşık Çelebi, bu beytin Figānî'ye bir iftira ile mal edildiğini, hasımlarının onu tuzağa düşürdüğünü ve İbrâhim Paşa'nın gazabıyla derdest edilip bir eşeğe ters bindirilerek iskelede asıldığını hüzünle anlatır. Bu vaka, Osmanlı'da sözün kudreti kadar, siyasi iktidarın acımasız sınırlarını da belgeleyen sarsıcı bir fasıldır.

Âşık Çelebi, bir şiir tenkitçisi olarak âdeta bir adlî tıp uzmanı titizliğiyle çalışır. Tezkiresinde hangi şairin İranlı şairlerden (Hâfız, Sa'dî, Câmî, Selmân-ı Sâvecî) hangi beyti ödünç aldığını, kimin bunu ustalıkla Türkçeleştirdiğini, kimin ise yüz kızartıcı bir hırsızlıkla (sirkat-i şi'r) intihal ettiğini delilleriyle ortaya koyar.

Ona göre nazirecilik meşrudur; ancak nazire, selefin beytine yeni bir ruh, yeni bir imaj ve daha üstün bir belâgat katmalıdır. Eğer şair eski manayı aynen alıp sadece kelimelerin yerini değiştirmişse, bu şairlik değil "kalpazanlık"tır. Âşık Çelebi'nin bu tavizsiz edebî ahlâkı, Osmanlı Dîvân şiirinin taklit bataklığından kurtulup kendi özgün estetik kimliğini bulmasında en büyük filtre vazifesini görmüştür.

Meşâirü'ş-Şuarâ'nın bir diğer mühim hususiyeti, Osmanlı edebiyatının sadece İstanbul ve Bursa'dan ibaret olmadığını; Rumeli ve Balkan şehirlerinin (Prizren, Üsküp, Priştine, Manastır, Yenice-i Vardar) nasıl birer şiir ve irfan ocağı haline geldiğini ispat etmesidir. Kendisi de Rumelili olan Âşık Çelebi, gazi dervişlerin, serhad akıncılarının ve Rumeli ulemasının şiirdeki hususi lezzetini hayranlıkla kaydeder.

Yenice-i Vardar'ı "Şairler Yatağı" olarak tarif eder; orada yetişen Hayretî, Usûlî ve Âgâhî gibi şairlerin tasavvufî celâdetini pâyitahtın konforuna tercih ettiğini vurgular. Rumeli şairlerinin mısralarında Tuna nehrinin çağıltısı, gaza meydanlarının tekbirleri ve serhad boylarının hüzünlü garipliği yankılanır. Âşık Çelebi, bu coğrafyayı Dîvân şiirinin can damarı olarak tescil etmiştir.

Zâhiren bir kadı ve medrese ehli olan Âşık Çelebi'nin bâtını, derin bir tasavvufî ve melâmetî neşveyle doludur. Tezkiresinde yer verdiği mutasavvıf şairleri tahlil ederken İbnü'l-Arabî'nin Füsûsü'l-Hikem'indeki varlık mertebelerine, Mevlânâ'nın Mesnevî'sindeki aşk ateşine ve Yûnus Emre'nin vahdet deryasına vukufla temas eder.

Âşık Çelebi'ye göre şiir, kâinattaki "Kenz-i Mahfî" (Gizli Hazine) sırrının harfler libasına bürünmüş tecellîsidir. Hakiki şair, bu ilâhî tecellînin mazharı olan ariftir. Eğer bir şairde aşk derdi yoksa, onun kafiyeleri kuru gürültüden ibarettir. Eserdeki derviş biyografileri, Osmanlı toplumunda medrese fıkhı ile tekke tasavvufunun nasıl iç içe geçtiğini ve birbiriyle çatışmak yerine nasıl birbirini beslediğini gösteren muhteşem birer irfan levhasıdır.

Seyyid Âşık Çelebi'nin Meşâirü'ş-Şuarâ'sı, üzerinden dört buçuk asır geçmesine rağmen canlılığını zerrece kaybetmemiş muazzam bir insanlık panoramasıdır. Âşık Çelebi bize öğretir ki; tarih sadece taht kavgalarından, fetihlerden ve kanunnamelerden ibaret değildir. Asıl tarih, o fütûhâtı gerçekleştiren insanların sevinçlerinde, hüzünlerinde, aşklarında, kıskançlıklarında ve döktükleri gözyaşlarında gizlidir.

Sihravemen Külliyâtı olarak Âşık Çelebi'nin irfânî mirasından devraldığımız en kıymetli ders şudur: Hakikati arayan bir mütefekkir, insanı kusurlarıyla ve erdemleriyle bir bütün olarak sevmeli ve anlamalıdır. Ne medresenin katı taassubuna saplanmalı ne de meyhânenin hevasında boğulmalıdır; ikisinin ortasında, insân-ı kâmilin sırrını arayan bir nâkıd-ı basîr olmalıdır. Meşâirü'ş-Şuarâ, Osmanlı ruhunun gök kubbede ebediyen yankılanacak en berrak ve en sevimli yankısıdır.