Ammâr-ı Bislisî ve Savmu'l-Kalb
Kalbin Orucu, Behcetü't-Tâife'de On Esas ve Zikir Esnasındaki Nûr Tecellîleri
FASIL I: Doğu Anadolu'dan Harezm'e Uzanan Velâyet Silsilesi: Ammâr-ı Bislisî
Doğu Anadolu'nun sarp dağları ve kadim medreseleriyle maruf şehri Bitlis'te neşet eden Ammâr b. Yâsir b. Matar b. Sehâb el-Bidlîsî (ö. 590/1194 civarı), İslâm tasavvufunda Kübreviyye tarikatının mânevî kurucusu Şeyh Necmeddîn-i Kübrâ'nın iki büyük üstadından biridir. Gençlik yıllarında Bağdat'a giderek Ebü'n-Necîb es-Sühreverdî gibi pirlerin meclislerine dahil olmuş, fıkıh ve hadiste derinleşmiş; ardından memleketi Bitlis'e dönerek burada kurduğu hankâhta binlerce talebeye rehberlik etmiştir.
Bislisî, zikir esnasında kalpte parlayan semavî nurları, ruhanî vizyonları ve nefis mertebelerini hendesî bir titizlikle tahlil eden ilk büyük Anadolu mutasavvıfıdır. Onun dergâhı, Orta Asya'dan Anadolu'ya uzanan irfan köprüsünün en sağlam kilit taşlarından biri olmuştur.
FASIL II: Şeyh Necmeddîn-i Kübrâ'nın Bitlis Hankâhındaki Sülûkü
Orta Asya'nın büyük dâhisi Şeyh Necmeddîn-i Kübrâ, ilim tahsili için çıktığı uzun seyahatlerde Mısır ve Şam'ı dolaştıktan sonra Bitlis'e gelerek Ammâr-ı Bislisî'ye intisap etmiştir. Kübrâ, Ammâr'ın huzurunda çile ve halvetlere girmiş, nefsin en derin tuzaklarını Ammâr'ın nezaretinde aşmıştır.
Kübrâ'nın meşhur Fevâihu'l-Cemâl ve Fevâtihu'l-Celâl adlı eserinde anlattığı on prensip (Usûl-i Aşere) ve nûr vizyonları, doğrudan hocası Ammâr-ı Bislisî'nin Behcetü't-Tâife ve Savmu'l-Kalb eserlerinden süzülen hikmet pınarlarıdır.
FASIL III: 'Savmu'l-Kalb' (Kalp Orucu) Doktrini: Mertebeler
Ammâr-ı Bislisî'nin İslâm irfanına kazandırdığı en eşsiz kavram Savmu'l-Kalb (Kalbin Orucu)'dur. Bislisî orucu üç mertebeye ayırır:
- Savmü'l-Avâm: İmsaktan iftara mideyi ve cinsel arzuları terktir. Bu avamın farz orucudur.
- Savmü'l-Havâss: Bütün uzuvları günahtan korumaktır. Göz harama bakmaz, dil yalan söylemez, kulak gıybet dinlemez.
- Savmü'l-Havâssi'l-Havâss (Savmu'l-Kalb): Kalbi Cenâb-ı Hakk'tan gayrı her şeyden (mâsivâ) tamamen aç bırakmaktır. Kalbe dünyevî bir hırs, endişe veya vehim düşerse kalp orucu bozulur; kefareti ise derhal istiğfar ve zikrullahtır.
FASIL IV: Zihnin Masivadan Aç Bırakılması: Hatıraların Tasfiyesi
Bislisî'ye göre insan zihni sürekli düşünceler, hatıralar ve hayaller (havâtır) üretir. Bu düşünceler kalbin aynasını kirleten tozlardır. Kalp orucu tutan kimse, zihnine gelen vesveselere kapılmaz; onları 'Lâ' kılıcıyla keser atar.
FASIL V: 'Behcetü't-Tâife ve Cünnetü'l-Ârife': Sülûkün On Esası
Bislisî'nin diğer büyük şaheseri Behcetü't-Tâife, tasavvuf yoluna giren sâlikin uyması gereken on temel rüknü vazeder:
1. Tövbe-i Nasûh, 2. Dünyadan Zühd, 3. Tevekkül-i Mutlak, 4. Az ile Kanaat, 5. Halktan Uzlet, 6. Dâimî Zikrullâh, 7. Cümle Varlıkla Teveccüh, 8. Belâya Sabır, 9. Murakabe-i Dâimiyye, 10. Kazâya Rızâ. Bislisî bu on esası bir binanın temellerine benzetir; biri eksik olsa bina çöker.
FASIL VI: Tövbe, Zühd ve Tevekkül-i Mutlak
Bislisî'ye göre tövbe sadece günahı terk etmek değil, günahı işlemeye meylettiren bütün çevre ve sebepleri kökünden kazımaktır. Zühd, elinde dünya malı varken bile kalben o mala esir olmamaktır.
Tevekkül ise rızık endişesini kalpten söküp atmaktır: "Yarın ne yiyeceğim?" diye endişelenen kimse, Rezzâk olan Allah'a karşı itimatsızlık içindedir. Mümin sebeplere sarılır fakat kalbini yalnız Müsebbib'e bağlar.
FASIL VII: Halvette Dâimî Zikrullâh ve Teveccüh Usûlü
Bislisî'nin dergâhında halvet, kırk günlük bir ameliyattır. Halvette sâlik az yer, az konuşur ve sürekli 'Lâ ilâhe illallâh' ve 'Allâh' zikriyle meşgul olur.
Zikir kalbin vuruşlarıyla senkronize edilir. Dil sustuğunda kalp konuşmaya başlar; kalp sustuğunda sır âlemi uyanır. Sır uyanınca kâinatın bütün zerrelerinin Allah'ı tesbih ettiği işitilir.
FASIL VIII: Zikir Esnasındaki Nûrlar ve Fotik Tecrübeler
Ammâr-ı Bislisî, zikir halvetinde gözler kapalıyken görülen nûrları ilk defa derecelendiren ariftir:
- Kıvılcım Nûrları: Zikrin ilk merhalesinde nefsanîliğin yanmasıyla beliren uçucu kıvılcımlardır.
- Kandil Nûru: Kalbin durulmasıyla sabitlenen sarımtırak ve yeşilimsi kandil ışığıdır.
- Dolunay Nûru: Ruhun saflaşmasıyla bütün iç âlemi aydınlatan berrak gümüşî nûrdur.
- Güneş Nûru (Nûr-ı Zât): Fenâ ve bekâ mertebesinde göz kamaştırmayan saf ilahî tecellîdir.
FASIL IX: Basiret Açılması ve Şeytânî Hayallerin Teşhisi
Bislisî, sâliki bekleyen en büyük tehlikenin 'şeytânî nurlar ve hayaller' olduğunu açıklar. Şeytan bazen gökten inen bir nur perdesi şeklinde görünerek sâlike "Sen erdin, artık ibadete ihtiyacın kalmadı" fısıltısını verir.
Bislisî'nin ölçüsü kesindir: "Şeriata uymayan her keşf ve nûr şeytanî bir tuzaktır." Eğer görülen nûr sâlikin ibadet şevkini, tevâzusunu ve takvasını artırıyorsa Rahmânîdir; kibrini ve gevşekliğini artırıyorsa şeytânîdir.
FASIL X: Ammâr-ı Bislisî'nin Anadolu ve Dünya İrfânındaki Öncü Rolü
Ammâr-ı Bislisî, 590 senesi civarında Bitlis'te vefat etmiş, türbesi asırlardır feyiz kaynağı olmuştur. Ondan el alan Necmeddîn-i Kübrâ, bu irfanı bütün Türkistan ve Horasan'a yaymış; oradan Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'ye ve Anadolu'ya geri dönmüştür.
Bislisî, kalp orucu doktrini ve nûr metafiziğiyle Doğu Anadolu'nun yetiştirdiği en evrensel ve derin tasavvuf dehalarından biri olarak tarihe adını altın harflerle yazdırmıştır.