Ammâr el-Mevsılî ve Kitâbü'l-Müntehab: Göz Cerrahisi ve Optik Külliyâtı

Musul'da doğup tahsilini tamamladıktan sonra Fâtımîler devri Kahire'sinde cerrahlık yapan Ebü'l-Kāsım Ammâr b. Alî el-Mevsılî (ö. 400/1010 civarı), dünya tıp tarihinin en büyük göz cerrahı kabul edilir. Çağdaşı Ali b. Îsâ el-Kehhâl ile birlikte oftalmoloji ilmini teorik bir nakil olmaktan çıkarıp bizzat ameliyathane tecrübesine ve cerrahi alet icadına dayandırmıştır. Eseri Kitâbü'l-Müntehab fî İlmü'l-Ayn, asırlarca hem Doğu'da hem de Latinceye tercüme edilerek Batı'da başvuru kaynağı olmuştur.

Ammâr el-Mevsılî'nin tıp tarihine vurduğu en büyük mühür, kendi icat ettiği 'el-Mıhdah' adını verdiği içi boş metal iğne (kavitasyon kanülü) ile katarakt ameliyatı yapmasıdır. Kadîm Yunan ve Hint tıbbında katarakt, göze sert bir mil batırılarak bulanıklaşan merceğin geriye itilmesi (couching) suretiyle yapılıyordu ve bu durum körlük veya iltihapla sonuçlanıyordu. Ammâr, içi boş iğneyle gözün ön kamarasından girerek kataraktı emip (aspirasyon) dışarı çıkarmış ve göz yuvarını tahrip etmeden nûrun retinaya düşmesini sağlamıştır.

Mevsılî, gözün yedi tabakasını (Mültehime/Konjonktiva, Karniyye/Kornea, İnebiyye/Uvea, Şebekiyye/Retina, Meşîmiyye/Koroid, Sulbiyye/Sklera ve Müshıfe) hendesî ve biyolojik bir harika olarak tarif eder. Bu tabakalar, tıpkı yedi kat gök gibi merkezdeki cevhere bekçilik eder. Merkezdeki billurî mercek (rutûbet-i celîdiyye), ruhun dış âlemdeki nûrları idrak ettiği mukaddes bir ayna mesabesindedir.

Göz küresindeki üç hayatî sıvı: Rutûbet-i Mâiyye (su benzeri sıvı), Rutûbet-i Celîdiyye (buz/mercek kıvamındaki billurî cevher) ve Rutûbet-i Zücâciyye (camansı sıvı). Ammâr, bu sıvıların berraklığını kaybettiğinde görme idrakinin nasıl bozulduğunu, kataraktın (el-mâü'n-nâzil) hakikatte merceğin önünde veya içinde biriken kesif bir buhar ve ifrazat olduğunu deneysel olarak ispatlamıştır.

Kitâbü'l-Müntehab, ameliyat öncesi hastanın hazırlanması, cerrahın ellerinin temizliği, ışığın açısı ve hastanın başının sabitlenmesi hususunda benzersiz amelî talimatlar içerir. Ammâr, ameliyat esnasında hastanın gözünü oynatmaması için özel tespit yöntemleri ve ağrıyı dindirmek için afyon ve bitkisel terkiplerle anestezi uygulamaları geliştirmiştir.

Eserde kornea ülserlerinden trahoma (cerb), glokomdan (el-mâü'l-esved) retina ayrışmalarına, şaşılıktan göz kapağı urlarına kadar 48 temel göz hastalığı vaka vaka incelenir. Ammâr, hekimin aceleci teşhisten kaçınmasını, her gözün mizacının (sıcak, soğuk, kuru, yaş) farklı olduğunu ve tedavinin de bu mizaca göre tertip edilmesini emreder.

Ammâr el-Mevsılî bir cerrah olduğu kadar, görme fiilinin metafiziğine de vâkıftır. Baş gözünün (basar) eşyayı görebilmesi için Güneş'in nûruna muhtaç olması gibi, kalp gözünün (basiret) de hakikati görebilmesi için Nûr-ı İlâhî'ye muhtaç olduğunu vurgular. Hekim, hastanın basarını tedavi ederken, kendi basiretini de Cenâb-ı Hakk'ın Bâsır isminin tecellîsine açık tutmalıdır.

Ammâr'ın eseri 13. yüzyılda İbraniceye ve Latinceye 'Canamusali: De oculis' adıyla çevrilmiştir. Modern tıbbın 19. ve 20. yüzyılda katarakt aspirasyonu için geliştirdiği modern şırınga ve fakoemülsiyon tekniklerinin doğrudan ilham kaynağı Ammâr'ın 1000 yıl önce Musul ve Mısır'da kullandığı madenî içi boş iğnedir.

Ammâr eserinde bizzat çizimlerini verdiği özel neşterler, pensler, dağlama iğneleri ve emme kanülleri tarif etmiştir. Her aletin eğimi, çeliğin sertliği ve ucu, gözün mikroskobik dokularına zarar vermeyecek bir riyâzî incelikle tasarlanmıştır.

Ammâr el-Mevsılî, gözü bir organ olmanın ötesinde kâinatın insandaki seyir penceresi olarak görmüştür. Onun Kitâbü'l-Müntehab'ı, cesur bir cerrahi ameliyeyle derin bir ilmî gözlemi mezceden, İslâm medeniyetinin insana ve sağlığa verdiği yüksek kıymetin ebedî bir anıtıdır.