Ammâr b. Alî el-Mevsılî: Kitâbü'l-Müntehab fî İlmi'l-Ayn, İçi Boş İğneyle İlk Katarakt Cerrahisi ve Görme Optiği Külliyâtı

10. yüzyılın sonu ile 11. yüzyılın başında İslâm dünyasının en büyük cerrah ve göz hekimi (kehhal) olarak parıldayan Ebü'l-Kāsım Ammâr b. Alî el-Mevsılî, Irak'ın Musul şehrinde doğup yetişmiştir. Tıp eğitimini Bağdat ve Horasan'ın köklü dârüşşifalarında tamamladıktan sonra Suriye, Filistin ve Hicaz üzerinden Fâtımî Devleti'nin başkenti Kahire'ye geçmiş; burada Fâtımî Halifesi el-Hâkim bi-Emrillâh döneminde saray başhekimi ve başkehhalı olarak hizmet vermiştir. Döneminde Bağdat'ta yaşayan çağdaşı Alî b. Îsâ el-Kehhâl teorik ve farmakolojik oftalmolojide bir zirve iken; Ammâr el-Mevsılî pratik cerrahi, ameliyat aletleri icat etme ve cerrahi teknik geliştirme sahasında dünya tıp tarihinin tartışmasız en büyük mucitlerindendir. Tek göz cerrahisi eseri olan 'Kitâbü'l-Müntehab fî İlmi'l-Ayn ve İlelihâ ve Müdâvâtihâ bi'l-Hadîdi ve'l-Edviye' (Göz İlminde, Hastalıklarında, İlaç ve Cerrahiyle Tedavisinde Seçkin Kitap), Ortaçağ tıbbının en orijinal ameliyat risalesidir.

Kitâbü'l-Müntehab, klasik İslâm tıp kitaplarının çoğunda görülen diğer yazarlardan aktarma geleneğini yıkan, baştan sona müellifin bizzat ameliyat ettiği ve tedavi ettiği hastaların vaka kayıtlarına (anamnez ve klinik sonuçlara) dayanan ampirik bir şaheserdir. Ammâr, eserin önsözünde 'Bu kitapta ancak bizzat kendi ellerimle ameliyat ettiğim, cerrahisini icra edip şifa bulduğunu gördüğüm veya bizzat müşahede ettiğim durumları kaydettim' diyerek tıp metodolojisinde tecrübenin (emprisizm) mutlak üstünlüğünü savunur. Eser; gözün anatomisi, kornea, iris, retina ve göz kaslarının hastalıkları, görme siniri bozuklukları, göz kapakları cerrahisi ve nihayet katarakt (nüzûlü'l-mâ') operasyonlarına ayrılmış son derece sistemli bölümlerden oluşur.

Ammâr el-Mevsılî'yi dünya cerrahi tarihinin ölümsüz mucitleri arasına sokan en büyük devrim, katarakt tedavisinde kullanılan içi boş metalik iğneyi (el-mıkdahü'l-mücevvef) icat etmesidir. Antik Yunan ve Roma'dan beri katarakt ameliyatı, göz merceğinin sert bir metal iğneyle gözün içine (vitröz boşluğa) doğru bastırılıp itilmesi (depression / rekz) yöntemiyle yapılıyordu. Ancak bu kadim yöntem, yumuşak kataraktlarda merceğin dağılmasına, göz içi enfeksiyonuna (endoftalmi) ve kalıcı körlüğe yol açıyordu. Ammâr, içi boş çok ince bir cam veya metal tüp tasarlamış; kornea kenarından (limbus) girerek saydamlığını kaybetmiş katarakt sıvısını nefes veya emme mekanizmasıyla çekip göz dışına tahliye etmeyi başarmıştır. Bu teknik, modern fakoemülsifikasyon ve aspirasyon cerrahisinin doğrudan tarihsel atasıdır.

Ammâr, gözün anatomik yapısını yedi tabaka (tünik) ve üç sıvı (humor) nazariyesi üzerinden açıklar. Kornea (karniyye), sklera (sulbiyye), iris (inebiyye), koroit (meşîmiyye), retina (şebekiyye), vitröz zar (zücâciyye) ve mercek kapsülünü son derece hassas biçimde tasvir eder. Göz içindeki üç sıvıyı; kornea ile mercek arasındaki su gibi akıcı sıvı (mâiyye / humor aqueus), ışığı kıran buz/kristal benzeri mercek (adasiyye / humor cristallinus) ve arka boşluğu dolduran cam benzeri yoğun sıvı (zücâciyye / humor vitreus) olarak sınıflandırır. Merceğin görme hadisesindeki merkezî optik rolünü ve ışığın bu ortamlardan kırılarak retinaya ve görme sinirine (asabü'l-basar) nasıl iletildiğini fizyolojik bir titizlikle ortaya koyar.

Antik dönemden devralınan iki büyük görme teorisi vardı: Öklid ve Galen'in savunduğu 'ışın salma' (inbiâs-ı şuâ') teorisi ve Aristo ile hekimlerin savunduğu 'içe alma' (intibâ') teorisi. Ammâr el-Mevsılî, klinik bir cerrah olarak intibâ teorisine yakın durmuş; nesnelerden gelen ışığın göz merceğinde odaklandığını ve retinadaki sinir lifleri vasıtasıyla beyindeki 'ortak duyu'ya (hiss-i müşterek) iletildiğini savunmuştur. Kataraktın bu ışık yolunu fiziksel olarak kesen bir engel olduğunu ispatlayarak, görme hadisesinin metafizik bir büyü değil, optik ve nörolojik bir ışık ileti süreci olduğunu ameliyat tecrübeleriyle doğrulamıştır.

Eserde göz hareketlerini yöneten altı kasın anatomisi ve işlev bozuklukları ayrıntılı olarak ele alınır. Şaşılığın (havel) doğuştan gelen kas zaaflarından, kafa travmalarından veya çocukluk felçlerinden kaynaklanabileceğini tespit eden Ammâr; felçli kasın uyarılması, görme ekseninin optik aletler ve ışık kutuları vasıtasıyla eğitilmesi yöntemlerini önerir. Bazı şaşılık türlerinde cerrahi müdahalenin risklerini ve sınırlarını belirterek, tıp ahlâkının gereği olarak sonucu şüpheli ameliyatlardan kaçınılması gerektiğini vurgular.

Mısır ve Nil deltasının sıcak, tozlu iklimi sebebiyle bölgede son derece yaygın olan trahom (cerb), kornea ülserleri, kanlanma (pannus / sebel) ve göz kapaklarının içe dönerek kirpiklerin korneayı çizmesi (trikiyazis / şa'ra) Ammâr'ın uzmanlık alanlarındandır. Eserde bu hastalıkların cerrahi tedavisi için geliştirdiği özel makaslar, kancalar ve pensetler anlatılır. Kornea yüzeyindeki vaskülarize dokuları kazıma ameliyatını (teşrîf-i sebel) hastayı acıdan koruyacak lokal anestezik ve sakinleştirici bitkisel solüsyonlar eşliğinde icra etmiştir.

Ammâr cerrahinin yanı sıra göz hastalıklarının tedavisinde kullanılan kühül (sürme), şiyâf (göz fitili) ve merhemlerin kimyasal terkiplerini verir. Çinko oksit (tûtiyâ), kurşun karbonat, bakır sülfat, safran, gül suyu ve afyon gibi maddelerin göz enfeksiyonlarındaki antibakteriyel ve analjezik etkilerini açıklar. Ancak hekimlere uyarıda bulunarak, gözün son derece hassas bir nûr uzvu olduğunu, aşırı yakıcı ve tahriş edici maddelerin görme tabakasını kör edebileceğini hatırlatır.

Ammâr el-Mevsılî'nin Kitâbü'l-Müntehab'ı, Ortaçağ Avrupası'nda göz cerrahisinin temel el kitabı haline gelmiştir. Eser 13. yüzyılda Katalan hekimler tarafından İspanyolcaya ve Latinceye 'Canamusali' (el-Mevsılî'nin bozulmuş şekli) adıyla tercüme edilmiştir. Rönesans cerrahları Ambroise Paré ve Guy de Chauliac, katarakt ameliyatlarında Ammâr'ın tasvir ettiği teknikleri ve içi boş iğne metodunu referans göstermişlerdir. Doğu'da ise İbnü'n-Nefîs'in göz hekimliği risalelerine doğrudan kaynaklık etmiştir.

Ammâr el-Mevsılî sadece bir cerrah değil, hastalarına merhametle yaklaşan erdemli bir tıp âbidisidir. Eserinde zengin ile fakir arasında hiçbir ayrım yapmadan, hatta parasız ve kimsesiz hastaları bizzat tedavi ederek ameliyat sonrası pansumanlarını kendi eliyle yaptığını kaydeder. Görme duyusunu 'Allah'ın insana kâinattaki cemâl ve celâl âyetlerini müşahede etmesi için bahşettiği en kutsal pencere' olarak görür. Bugün Ammâr'ın açtığı mikrocerrahi ve aspirasyon çığırı, modern oftalmolojinin lazerli katarakt ameliyatlarında dahi temel ilke olarak yaşamaya devam eden bir medeniyet dehasıdır.