Şihâbüddîn el-Âlûsî ve Rûhu'l-Me'ânî: Zâhirî ve Bâtınî Tefsir Sentezi Külliyatı

Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde Bağdat Müftülüğü makamında bulunan, allâme, muhaddis, müfessir ve mutasavvıf Şihâbüddîn es-Seyyid Mahmûd el-Âlûsî el-Bağdâdî (1217-1270 / 1802-1854), İslâm tefsir tarihinin en muazzam ve ansiklopedik külliyatlarından biri olan 'Rûhu'l-Me'ânî fî Tefsîri'l-Kur'âni'l-Azîm ve's-Seb'i'l-Mesânî'yi telif ederek tefsir ilmine mührünü vurmuştur.

Otuz büyük ciltten meydana gelen Rûhu'l-Me'ânî, kendisinden önceki bin iki yüz yıllık tefsir mirasını (Taberî, Râzî, Zemahşerî, Kurtubî, Beyzâvî, Ebüssuûd) tarayarak hülasa eden, bununla da yetinmeyip her bir âyetin işârî, tasavvufî ve irfânî veçhesini serdeden anıtsal bir tefsir abidesidir. Âlûsî, hem zâhir ilimlerinin tavizsiz bir fakîhi hem de bâtın ilimlerinin deryâdil bir ârifidir.

Âlûsî'nin Rûhu'l-Me'ânî'deki en çarpıcı ve takdire şayan metodolojisi, zâhir ile bâtın dengesini mutlak bir hassasiyetle korumasıdır. Âlûsî, bir âyetin tefsirine başlarken önce onun kıraat farklarını, nahiv (gramer) ve belâgat inceliklerini, esbâb-ı nüzûlünü ve fıkhî hükümlerini eksiksizce serimler.

Ardından "Ve fîhâ işâretün..." (Bunda bir işâret vardır ki...) veya "Kâle ehlu'l-işâre..." (İşâret ehli mutasavvıflar dediler ki...) başlığı altında âyetin kalbî tecellîlerini, seyr ü sülûk mertebelerindeki remizlerini ve ledünnî esrârını açıklar. Âlûsî, bâtınî yorumların şeriatın zâhirî kurallarıyla çelişemeyeceğini, zâhirî hükmü iptal eden her bâtın iddiasının mülhidlik ve zındıklık olduğunu kesin delillerle vazeder. Böylece Ehl-i Sünnet tasavvuf tefsirinin en sağlam kalesini inşa eder.

Rûhu'l-Me'ânî'de Fâtiha-i Şerîfe, Âyetü'l-Kürsî ve Nûr Sûresi 35. âyetinin tefsiri müstakil birer irfânî monografi hacmindedir.

Fâtiha Sûresi'ndeki 'İyyâke na'büdü ve iyyâke neste'în' âyetini tefsir ederken; 'Na'büdü'nün kulun nefsaniyetinden tecerrüd ederek şeriat ubûdiyyetine girmesi olduğunu, 'Neste'în'in ise havl ve kuvvetin ancak Allah Teâlâ'ya ait olduğunu müşahede ederek tevhîd-i ef'âl ve tevhîd-i sıfâta yükselmesi olduğunu bildirir. Âyetü'l-Kürsî'deki 'El-Hayyü'l-Kayyûm' isimlerinin İsm-i Âzam sırrını melekût felekleriyle ilişkilendirir; Arş ve Kürsî'nin maddi birer cisimden öte, ilâhî kudret ve ilim ihâtasının kozmik tahtları olduğunu teyit eder.

Âlûsî, Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye ve Fusûsü'l-Hikem'deki en girift metafiziksel meselelerini tefsirinde ehil bir hakem gibi tahlil eder. İbnü'l-Arabî'nin Vahdet-i Vücûd anlayışını zâhir ulemasının ithamlarına karşı müdafaa ederken, vahdet-i vücûdun hulûl ve ittihad olmadığını, mahlûkun Hâlık'la aynîleşmesi değil, Hakk'ın mutlak varlığı karşısında masivânın zıllî (gölge) varlığını idrak etmek olduğunu açıklar.

Aynı zamanda Huccetü'l-İslâm İmâm-ı Gazzâlî'nin Mişkâtü'l-Envâr'daki ışık metafiziğini ve Şihâbüddîn es-Sühreverdî'nin Hikmetü'l-İşrâk'taki nûr mertebelerini Kur'ânî âyetlerle meczeder. Bu yönüyle Rûhu'l-Me'ânî, İslâm irfanının en yüksek zirvelerinin Kur'ân zeminindeki sentezidir.

Rûhu'l-Me'ânî'de Havas ilminin ve kozmolojinin en temel meseleleri Kur'ân tefsiri içine ustalıkla dercedilmiştir. Vahyin nüzûl mertebeleri: Levh-i Mahfuz'dan Beytü'l-İzze'ye toptan (inzâl), Beytü'l-İzze'den Nebiyy-i Ekrem'in (s.a.v.) kalb-i şerîfine yirmi üç senede kısım kısım (tenzîl) indirilişi tahlil edilir.

Her bir âyet ve sûrenin melekût âleminde bir müvekkil meleği ve nurânî ordusu bulunduğu, Esmâ-i Hüsnâ'nın kâinattaki kozmik hadiseleri sevk ve idare eden ilâhî kanunlar olduğu Âlûsî tarafından genişçe şerhedilir. Yedi sema katı, burçlar kuşağı ve feleklerin melekûtî vazifeleri, batıl astrolojik iddialardan arındırılarak Kur'ânî bir tevhid tefekkürüne dönüştürülür.

Âlûsî tefsirinde Mu'tezile, Cehmiyye, Müşebbihe ve Mücessime fırkalarının bâtıl tevillere sapan görüşlerini çürütürken, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemâat'in Eş'arî ve Mâtürîdî kelâm metodolojisini büyük bir vukûfiyetle kullanır.

Sıfât-ı İlâhiyye konusunda tenzih ve ispat dengesini korur: Allah Teâlâ'nın eli (yed), yüzü (vech), istivâsı gibi müteşâbih âyetlerde Selef-i Sâlihîn'in tefvîz (manayı Allah'a havale etme) metodunu hürmetle zikrederken, Halef ulemasının tenzih esaslı tevil usulünü de gayet ikna edici delillerle açıklar. Bu itikadî sağlamlık, Rûhu'l-Me'ânî'yi şüphelerden ve ifrat-tefrit sapmalarından muhafaza eden zırh olmuştur.

Rûhu'l-Me'ânî, basıldığı 19. yüzyılın sonlarından itibaren İslâm dünyasının dört bir yanındaki medreselerde, üniversitelerde ve tefsir kürsülerinde en temel müracaat kaynağı haline gelmiştir. Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır 'Hak Dini Kur'an Dili' tefsirinde en çok Âlûsî'ye müracaat etmiş ve onun derin tahlillerini iktibas etmiştir.

Sihravemen İlimler Katedrali'nin tefsir ve esrâr-ı Kur'ân araştırmalarında Rûhu'l-Me'ânî; lafzın hakikati ile rûhun hakikatini tek bir ilâhî sofrada cem eden en muteber E-E-A-T akademik kaynağı olarak başköşede yer almaktadır.

Şihâbüddîn Mahmud el-Âlûsî Hazretleri, Rûhu'l-Me'ânî tefsirinde sûre başlarındaki 'Hurûf-ı Mukattaa' (Elif-Lâm-Mîm, Yâ-Sîn, Hâ-Mîm, Kâf-Hâ-Yâ-Ayn-Sâd vb.) sırlarını incelerken, batıl hurûfîlik sapkınlıklarını şiddetle reddederek Ehl-i Sünnet tasavvufunun melekûtî tevil usulünü uygular.

Âlûsî'ye göre bu harfler, Allah Teâlâ ile Habîb-i Edîbi (s.a.v.) arasındaki mahrem şifrelerdir. 'Elif' zât-ı ilâhiyyenin vahdaniyetine, 'Lâm' Cebrâîl vasıtasıyla inen vahy-i kudsîye, 'Mîm' ise Nûr-ı Muhammedî'nin mülk âlemindeki risalet makamına işaret eder. Âlûsî, bu harflerin her birinin feleki menziller ve melekûtî müvekkellerle olan rezonansını zikrederken şer'î sınırları asla aşmaz; aklın idrak edemediği gaybî sırların ancak tezkiye edilmiş bir kalple zevken tadılabileceğini açıklar.

Rûhu'l-Me'ânî'nin en harikulade kısımlarından biri, Âyetü'l-Kürsî (Bakara 255) ve Âyetü'n-Nûr (Nûr 35) şerhleridir. Âlûsî, 'Vesi'a Kürsiyyühü's-semâvâti ve'l-ard' ifadesini tefsir ederken; Kürsî'nin Arş'ın altında, semâvâtın üstünde bulunan, bütün gökleri ve yeri bir çöl ortasındaki yüzük halkası gibi kuşatan ilâhî kudret ve ilim feleği olduğunu ispatlar.

Nûr Âyeti'nde geçen 'Mişkât' (kandil yuvası), 'Zücâce' (billur fanus) ve 'Misbâh' (nurlu lamba) metaforlarını insanın enfüsî hakikatine tatbik eder: Mişkât insanın sinesidir, Zücâce kalptir, Misbâh ise kalbin derinliklerinde parlayan ruhanî cevherdir. Doğulu ve batılı olmayan mübarek zeytin ağacı ise peygamberlerin feyzi ve vahiy membaıdır.

İslâm düşüncesinde İbn Teymiyye'nin selefî-zâhirî tutumu ile Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin tasavvufî-vahdet-i vücûd mektebi arasında asırlarca süren şiddetli münakaşalar cereyan etmiştir. Şihâbüddîn el-Âlûsî, Rûhu'l-Me'ânî'de bu iki zıt kutup arasında eşine az rastlanır bir ilmî tarafsızlık ve adalet sergilemiştir.

Âlûsî, İbn Teymiyye'nin selef akidesini müdafaa eden sahih hadis tahlillerini takdir ederken, onun mutasavvıflara yönelttiği aşırı ithamları cerheder. Diğer taraftan İbnü'l-Arabî Hazretleri'ni 'Eş-Şeyhü'l-Ekber' unvanıyla anarak hürmetle taltif eder, Fütûhât ve Fusûs'taki derin tevhid remizlerinin zâhir ehlince yanlış anlaşıldığını açıklar; ancak şeriatın zâhir lafzına uymayan tevillere de ihtiyatla yaklaşır. Bu tavır, Âlûsî'yi İslâm ulemâsı nezdinde bir 'Hakem-i Âdil' kılmıştır.

Âlûsî Hazretleri, on beş yıl süren yoğun bir cehd ile tamamladığı otuz ciltlik Rûhu'l-Me'ânî'yi bizzat sırtlanarak Bağdat'tan Dersaâdet'e (İstanbul) getirmiş ve dönemin Halifesi Sultan Abdülmecid Han'a takdim etmiştir.

Osmanlı Meşîhat makamı ve ilmiye sınıfı eseri büyük bir hayranlıkla karşılamış, Âlûsî'ye en yüksek ilmî rütbeler ve ihsanlar tevcih edilmiştir. Eser, Matbaa-i Âmire'de neşredilerek hilafet topraklarının bütün medreselerine dağıtılmış ve son dönem İslâm dünyasının en mutemet tefsiri haline gelmiştir. Bu tarihî seyahat, İslâm medeniyetinde ilim ve devletin vahdetini simgeleyen abidevî bir hâdisedir.

Günümüzde Ezher Üniversitesi'nden Medine-i Münevvere İslâm Üniversitesi'ne, Türkiye'deki İlahiyat fakültelerinden Batı üniversitelerindeki Şarkiyat enstitülerine kadar tefsir alanında doktora yapan her araştırmacı için Rûhu'l-Me'ânî birinci derece kaynaktır.

Eser; nahiv (gramer), belâgat, lügat, kelâm, fıkıh, astronomi ve irfanı tek bir potada eriten 'Ansiklopedik Tefsir' türünün son büyük şaheseridir. Sihravemen Külliyatı, Âlûsî'nin bu engin ufkunu çağdaş arayışçılara bir nur meşalesi olarak takdim etmekten şeref duyar.