Aliya İzzetbegoviç ve Doğu ile Batı Arasında İslâm: Fıtrat Felsefesi, İnsan Şerefi ve Hürriyet Külliyâtı

Aliya İzzetbegoviç (1925-2003), 20. yüzyılın en çetin coğrafyası olan Balkanlar'da hem derin bir mütefekkir, ahlak kahramanı hem de bağımsız Bosna-Hersek'in ilk cumhurbaşkanı olarak tarihe geçmiş bir 'Bilge Kral'dır. Genç Müslümanlar (Mladi Muslimani) hareketindeki faaliyetleri sebebiyle komünist Yugoslavya rejiminin zindanlarında yıllarca hapis yatmış; zulme, işkenceye ve daha sonra maruz kaldıkları soykırıma rağmen asla intikam duygusuna kapılmamış, adaleti ve insan şerefini tavizsiz savunmuştur.

Aliya'nın 1980'de hapisteyken tamamlanan ve dünya çapında yankı uyandıran başyapıtı Doğu ve Batı Arasında İslâm, insanlık düşüncesini üç ana kutupta tahlil eder: 1) Maddecilik (Materyalizm): İnsanı sadece biyolojik bir makine, madde ve ekonominin ürünü gören yaklaşım. 2) Ruhçuluk (Mistisizm / Hristiyanlık): Maddeyi ve dünyayı küçümseyen, tamamen çileci ve ruhanî inzivaya çekilen kutup. 3) İslâm: Bu iki zıt kutbu inkâr etmeden, insan fıtratında birleştiren 'Üçüncü Yol' ve 'İki Kutuplu Birlik'.

Aliya eserin başında 'Biyoloji ile Teoloji' arasındaki ontolojik uçurumu inceler. Eğer insan sadece bir hayvan türü ve evrimin tesadüfi bir sonucu ise, ahlak, adalet, hürriyet ve eşitlik kavramlarının hiçbir ontolojik temeli yoktur; zira tabiatta merhamet değil, güçlünün zayıfı ezdiği 'doğal seleksiyon' hâkimdir. Oysa insanın hakiki başlangıcı 'Yaratılış'tır. İnsan, Cenâb-ı Hakk'ın kendi ruhundan üflediği, hürriyet ve sorumluluk bahşettiği ilâhî bir şaheserdir.

Aliya'ya göre sanat ve din, insanın biyolojik bir hayvandan ibaret olmadığının en kesin delilidir. Hiçbir hayvan sanat yapmaz, resim çizmez, felsefe üretmez veya ibadet etmez; zira bunlar biyolojik hayatta kalma mücadelesi açısından 'faydasız'dır. Sanat ve din, insanın bu fâni maddi âleme sığmayan, ebediyete ve ilâhî aşka susamış ruhunun feryadıdır. Şiir, müzik ve mimari; insanın kayıp cennetine duyduğu derin nostaljinin ifadeleridir.

Eserdeki en çarpıcı tezlerden biri 'Ahlak ile Din' arasındaki ayrılmaz bağdır. Aliya, Dostoyevski'nin 'Tanrı yoksa her şey mübahtır' sözünü felsefî derinlikle temellendirir. Eğer ebedî bir hesap günü ve ilâhî bir Yaratıcı yoksa, bir insanın başkası için canını feda etmesi veya adaleti kendi çıkarının üstünde tutması mantıksız bir ahmaklık sayılmalıdır. Ahlakî fedakârlığın rasyonel bir anlam kazanabilmesi, ancak insanın ebedî ruhuna ve Tanrı'nın varlığına inanmakla mümkündür.

İslâm ne maddeyi putlaştıran kapitalizm-komünizm gibi dünyacıdır; ne de dünyayı terk edip manastıra kapanan Budizm-Hristiyanlık gibi çilecidir. İslâm, dünyayı ahiretin tarlası, bedeni ruhun mukaddes bineği kılan muazzam bir terkip dinidir. Temizlik ibadettir, adaletle ticaret ibadettir, aile kurmak ibadettir, mazlumu savunmak ibadettir. Bu sebeple İslâm bir 'din' olmaktan öte, hayatın bütününü kuşatan kâmil bir 'fıtrat nizamı'dır.

Aliya namazı, İslâm'ın bu iki kutuplu birliğinin en muazzam sembolü olarak tahlil eder. Namazda hem en derin ruhanî huşû (mirac) vardır; hem de fiziksel hareketler, kıble yönü, cemaat disiplini ve eşitlik vardır. En zengin ile en fakir aynı safta omuz omuza durur. Namaz sadece içsel bir meditasyon değil, günde beş vakit yenilenen sosyal bir inkılap ve intizam dersidir.

1970'te neşredilen İslâm Deklarasyonu, Müslüman toplumların Batı taklitçiliğinden ve komünist boyunduruktan kurtulup kendi öz medeniyet değerleriyle ayağa kalkmasını hedefleyen bir hürriyet ve tecdid manifestosudur. Aliya burada kaba bir teokrasiyi değil; ahlakî olgunluğa erişmiş, ilimle mücehhez, hurafelerden arınmış hür Müslüman fertlerin kuracağı adil ve ahlakî bir toplumu müjdeler.

Bosna savaşının en karanlık günlerinde, Srebrenitsa soykırımı ve Saraybosna kuşatması altında Aliya'nın ordusuna ve halkına verdiği emir tarihe altın harflerle kazınmıştır: 'Sırplar bizim kadınlarımızı, çocuklarımızı öldürdüler, camilerimizi yıktılar. Ama biz onların kadınlarına, çocuklarına ve kiliselerine asla dokunmayacağız. Çünkü biz onlar gibi zalim olursak, onlara karşı savaşmamızın hiçbir meşruiyeti kalmaz!' Bu tavır, Aliya'nın siyasetinin ahlaktan bir an bile ayrılmadığının ebedî şahididir.

Aliya İzzetbegoviç, 2003 yılında vefat ettiğinde geride sadece bağımsız bir Bosna değil; 21. yüzyıl insanına fıtratını, şerefini ve hakiki hürriyetini hatırlatan bir hikmet kütüphanesi bırakmıştır. O, İslâm'ın modern dünyada hem aklı, hem vicdanı, hem de eylemi tatmin eden tek hakikat nizamı olduğunu şahsiyetiyle, mücadelesiyle ve eserleriyle ispatlamış çağdaş bir mürşiddir.