Ali Ufkî Bey (Wojciech Bobowski) ve Saray-ı Enderûn: Mûsıkî Notasyonu, Tasavvuf İlahileri ve Saray Teşrifatı Külliyâtı

Dünya ve Türk mûsıkî tarihinin en şaşırtıcı ve velûd dehâlarından biri aslen Leh asilzâdesi olan Wojciech Bobowski, Osmanlı sarayındaki adıyla Ali Ufkî Bey (1610-1675)'dir. Gençliğinde Kırım Tatarları tarafından esir alınarak İstanbul'a getirilmiş ve zekâsı fark edilerek Topkapı Sarayı'nın Enderûn-ı Hümâyun mektebine dahil edilmiştir.

Sarayda mükemmel bir İslâmî tahsil görmüş, Türkçeyi, Arapçayı ve Farsçayı anadili gibi öğrenmiştir. Mûsıkîdeki fevkalade kabiliyeti sebebiyle Meşkhâne'de devrin büyük üstatlarından ders almış ve Padişah IV. Murad'ın hususi meclislerine girerek Santûrî Ali Bey unvanını kazanmıştır.

«Esaret bedenimi sarayın duvarları arasına hapsetti lakin mûsıkî ve ilim rûhumu cihanın ötelerine kanatlandırdı.» — Ali Ufkî Bey

İlerleyen yıllarda Dîvân-ı Hümâyun Baştercümanlığına (Dergâh-ı Âlî Başmütercimi) kadar yükselerek Osmanlı diplomasisinin en kilit şahsiyetlerinden biri olmuştur.

Topkapı Sarayı Enderûn Meşkhânesi, klasik Türk mûsıkîsinin en yüksek icra ve nazariyat ocağıydı. Ali Ufkî, bu mektepte santur sazı üzerinde emsalsiz bir virtüözite kazanmıştır. Santurun 72 teli üzerinde makamların ince nüanslarını, koma perdelerini ve nağme geçişlerini icra etmiştir.

Sarayda padişahların huzurunda icra edilen fasıllara, elçi kabullerinde icra edilen mehter ve sazende meclislerine katılmıştır. Mûsıkîyi sadece dünyevî bir zevk değil, ruhun kemâlâtına ve ilahi tefekküre vasıta olan mukaddes bir edep olarak talim etmiştir.

Onun santur çalışındaki letafet, devrin müverrihleri ve seyyahları tarafından hayranlıkla kaydedilmiştir.

Ali Ufkî Bey'in insanlık kültür mirasına en muazzam hediyesi, 1650 civarında telif ettiği Mecmûa-i Sâz ü Söz isimli eserdir. Türk mûsıkîsi o tarihe kadar meşk usûlüyle (kulaktan kulağa, hafızadan hafızaya) aktarıldığı için binlerce şaheser zamanla unutulup kayboluyordu.

Ali Ufkî, dâhiyane bir teşebbüsle Batı porte ve nota sistemini sağdan sola doğru Osmanlı Türkçesine uyarlamış; devrin saz ve söz eserlerini notaya dökmüştür. Bu eser, 17. yüzyıl Osmanlı mûsıkîsinin sesli fotoğrafı hüviyetindedir.

«Söz uçar, hafıza yanılır, lâkin yazılan nota asırların tufanında dimdik ayakta kalır.» — Ali Ufkî

Bugün British Library'de muhafaza edilen bu el yazması, Türk müziğinin en eski ve en güvenilir nota arşividir.

Mecmûa-i Sâz ü Söz, 16. ve 17. yüzyıl Osmanlı saray ve şehir mûsıkîsinin 500'den fazla eserini ihtiva eder. Nefîrî Behram, Şahkulu, Gazi Giray Han ve bizzat Ali Ufkî'nin bestelediği peşrevler, saz semâîleri, kârlar ve murabbalar eksiksiz notalandırılmıştır.

Eser sayesinde klasik makamların (Rast, Isfahan, Hüseynî, Uşşak, Nevâ, Bûselik) o asırdaki perde dizilimleri ve ritmik icra biçimleri günümüze ulaşabilmiştir. Modern müzikologlar, Türk müziğinin tarihî tekâmülünü bu eser sayesinde bilimsel olarak takip edebilmektedir.

Ali Ufkî, tek başına bir mûsıkî konservatuvarının asırlarca yapamayacağı bir arşivleme anıtı inşa etmiştir.

Mecmûa-i Sâz ü Söz'ün en kıymetli taraflarından biri de tasavvuf mûsıkîsi ve tekke ilahileri faslıdır. Ali Ufkî, İstanbul tekkelerinde (özellikle Mevlevî, Halvetî ve Gülşenî tekkelerinde) zikir esnasında okunan ilahileri yerinde dinleyerek notaya almıştır.

Bizim Yûnus'un (Yûnus Emre) 'Aşkın aldı benden beni', 'Dolap niçin inilersin' gibi meşhur nefeslerinin 17. yüzyıldaki özgün ezgileri ilk defa onun kalemiyle kâğıda dökülmüştür. Bu kayıtlar, tasavvuf mûsıkîsinin tarihî icra tavrını aydınlatan yegâne vesikalardır.

«Dervişlerin 'Hû' sedaları ile santurun iniltisi aynı hakikatin lisanıdır; her nağme kalpten çıkar, Arş'a doğru yükselir.» — Ali Ufkî Bey

Bu ilahiler, bugün Türk tasavvuf mûsıkîsi icracılarının en mühim tarihî referansıdır.

Ali Ufkî Bey, mûsıkîşinaslığının yanı sıra yazdığı Serây-ı Enderûn (Enderûn Sarayı) adlı eseriyle Osmanlı saray teşkilatını içeriden anlatan en mühim birinci el müşahede kaynağını vücuda getirmiştir.

Eserde Has Oda, Hazine Koğuşu, Kiler ve Seferli koğuşlarındaki iç oğlanlarının eğitimi, günlük disiplinleri, güreş ve cirit idmanları tasvir edilir. Padişahın yemek yeme âdâbı, hekimbaşının vazifeleri, saray mutfağının işleyişi ve Harem dairesinin teşrifat kuralları dedikodudan uzak, sosyolojik bir ciddiyetle aktarılır.

Avrupalı seyyahların hayal mahsulü fantezilerine karşı sarayın hakiki nizamını, ciddiyetini ve yüksek terbiyesini gözler önüne seren eşsiz bir vesikadır.

Ali Ufkî Bey, olağanüstü bir dil kabiliyetine sahipti. Lehçe, Latince, Grekçe, İtalyanca, Fransızca, Almanca, İngilizce, Türkçe, Arapça ve Farsça başta olmak üzere 16 lisanı mükemmel derecede biliyordu.

Dîvân-ı Hümâyun Baştercümanı sıfatıyla sadrazamların ve padişahların yabancı elçilerle yaptıkları gizli müzakereleri tercüme etmiş, Osmanlı ahidnâmelerini ve diplomatik mektuplarını hazırlamıştır. Doğu ile Batı arasında sadece siyasi değil, felsefî ve ilmî bir köprü vazifesi görmüştür.

Onun bu dürüst ve tarafsız tercümanlık hizmeti, devrin Osmanlı vezirleri tarafından büyük bir takdirle mükâfatlandırılmıştır.

Ali Ufkî Bey'in en mühim edebî ve dinî çalışmalarından biri, Kitâb-ı Mukaddes'in Mezmurlar (Zebur) kısmını Mezâmir adıyla Osmanlı Türkçesine manzum olarak tercüme etmesi ve her bir mezmuru bir Türk mûsıkîsi makamıyla bestelemesidir.

Eserde Fransız şairi Clement Marot'nun manzum tercümelerinden de istifade ederek Doğu ile Batı'nın kutsal şiir ve ezgi dünyasını bir potada eritmiştir. Hz. Dâvûd'un ilahi yakarışlarını Osmanlı lisanının zengin belâgatıyla terennüm etmiştir.

Bu eser, mukayeseli dinler tarihi ve müzikoloji alanında dünyadaki en erken ve en nâdide kültürlerarası sentez örneklerinden biri kabul edilir.

Ali Ufkî, mûsıkî nazariyatında kadîm İslâm filozofları Fârâbî ve İbn Sînâ'nın mûsıkî felsefesini devam ettirmiştir. Makamların günün muhtelif saatleriyle, dört unsurla ve insan ruhunun halleriyle olan esrarlı münasebetini bizzat tecrübe etmiştir.

Rast makamının neşe ve sefâ, Sabâ makamının cesaret ve hüzün, Uşşak makamının aşk ve istiğrak, Isfahan makamının zihin açıklığı verdiğini kaydetmiştir. Edirne Dârüşşifası'nda mûsıkîyle icra edilen akıl ve ruh hastalıkları tedavisinin arkasındaki armonik prensipleri eserlerinde dile getirmiştir.

«Nağmeler, ruhun eczahanesinden süzülen şifalı iksirlerdir; doğru makamla dokunulan kalp, marazından arınır.» — Ali Ufkî

Bu yaklaşım, mûsıkîyi salt eğlence olmaktan çıkarıp manevi bir tedavi ve tefekkür sanatına yükseltir.

Ali Ufkî Bey, arkasında bıraktığı nâdide külliyatla sadece Osmanlı kültür tarihinin değil, dünya müzikoloji tarihinin en mühim şahsiyetlerinden biridir. Eğer onun Mecmûa-i Sâz ü Söz eseri olmasaydı, bugün klasik Türk mûsıkîsinin 17. yüzyıl öncesine ait yüzlerce şaheseri karanlıkta kaybolup gidecekti.

Onun attığı nota köprüsü, daha sonra Kantemiroğlu ve Hamparsum Limonciyan sistemlerine ilham kaynağı olmuştur. Doğu ile Batı medeniyetlerinin birbirini düşman değil, karşılıklı zenginleştiren iki büyük irfan havzası olduğunu hayatıyla ve sanatıyla ispatlamıştır.

«Ali Ufkî Bey, santurunun telleriyle Doğu'nun derûnî rûhunu Batı'nın Hendesesine bağlayan nâzım-ı elhândır.»

Bugün Mecmûa-i Sâz ü Söz'den icra edilen her bir eser, Ali Ufkî'nin asırlar ötesinden yankılanan ölümsüz nefesidir.