Ali Şîr Nevâî: Muhâkemetü'l-Lugateyn, Türk Dili Felsefesi, Edebî İrfan ve Medeniyet Şuuru Külliyâtı

On beşinci yüzyılın ikinci yarısında Horasan'ın incisi Herat, Timurlu Sultanı Hüseyin Baykara'nın idaresinde İslâm medeniyetinin en görkemli sanat, edebiyat ve mimari merkezlerinden birine dönüşmüştü. Bu altın çağın asıl mimarı, çocukluk arkadaşı ve başveziri olan Nizâmeddin Mîr Ali Şîr Nevâî'dir (1441-1501). Nevâî, siyasi kudretini medreseler, hanikahlar, kütüphaneler ve köprüler inşa ettirerek ilmin ve sanatın hizmetine sunmuştur. Çağının en büyük mutasavvıfı Molla Câmî ile kurduğu derunî mürid-mürşid ve dostluk bağı, Herat muhitini Nakşibendî irfanı ile yoğurmuş; sarayı şairlerin, musikişinasların ve hattatların ilham beşiği kılmıştır.

Nevâî'nin 1499 yılında, ömrünün olgunluk çağında kaleme aldığı Muhâkemetü'l-Lugateyn (İki Dilin Yargılanması/Karşılaştırılması), Türk dilbilim ve düşünce tarihinin en devrimci manifestosudur. O dönemde İslâm dünyasında edebiyat, felsefe ve şiir dili olarak Farsça mutlak bir hâkimiyet kurmuş, Türk aydınları ve şairleri kendi ana dillerini şiire ve yüksek tefekküre elverişsiz sanarak ihmal etmişlerdi. Nevâî, bu aşağılık kompleksine karşı cesaretle dikilmiş, Türkçenin Farsçadan hiçbir eksiği olmadığını, bilakis pek çok semantik ve sentaktik sahada Farsçadan daha zengin ve nüanslı olduğunu ispatlamak üzere bu eseri telif etmiştir.

Nevâî eserinde soyut iddialarla yetinmeyip mukayeseli leksikoloji yöntemini tatbik eder. Farsçada tek bir kelimeyle ifade edilen veya ancak uzun tamlamalarla karşılanabilen pek çok fiilin ve kavramın Türkçede müstakil, nüanslı köklerle var olduğunu gösterir. Örneğin 'ağlamak' fiilinin derecelerini; gözyaşının sessizce süzülmesini, hıçkırmayı, feryat etmeyi, inlemeyi karşılayan onlarca farklı Türkçe kelimeyi (yıglamak, sıktamak, ökürmek, sızlamak vb.) sergiler. Bu mukayeseler, Türkçenin insanın psikolojik ve duygusal hallerini tasvirdeki emsalsiz esnekliğini ortaya koyar.

Muhâkemetü'l-Lugateyn'de Nevâî, Türk dilinin eklemeli (aglütinatif) morfolojisini ve mantıksal mimarisini hayranlıkla tahlil eder. Bir kökten türetilen isimler, sıfatlar ve fiiller arasındaki hendesî nizamı anlatır. Farsçanın fiil çekimlerindeki sınırlılığa karşılık Türkçedeki ettirgenlik, işteşlik, dönüşlülük kiplerinin ve zengin zarf-fiil yapılarının dilin anlatım gücüne kattığı dinamizmi vurgular. Nevâî'ye göre Türkçe, hareketin ve zamanın akışını anbean yakalayan fıtrî ve matematiksel bir lisandır.

Nevâî, Türklerin binlerce yıllık bozkır ve ordu tecrübesinin dilde bıraktığı muazzam izleri gözler önüne serer. Av hayvanlarının yaşlarına, cinsiyetlerine ve tüy renklerine göre verilen müstakil isimleri (örneğin at, doğan, geyik ve kurt tasvirleri), yay ve kılıç kullanımındaki teknik terimleri sıralar. Bu sahalarda Farsçanın Türkçeden kelime almak mecburiyetinde kaldığını (ödünçlemeler) belgeleriyle göstererek, bir dilin gücünün hayatın pratiğiyle ve tabiatla kurduğu organik bağdan beslendiğini ispatlar.

Nevâî'nin en büyük başarısı, Türkçenin aruz veznine uymadığı yönündeki önyargıyı fiilen yıkmış olmasıdır. Mîzânü'l-Evzân adlı aruz risalesinde ve kendi devasa Türkçe divanlarında (Hazâinü'l-Ma'ânî) aruzun en zor kalıplarını Türkçenin hece ve fonetik yapısıyla mükemmel bir ahenge kavuşturmuştur. Muhâkemetü'l-Lugateyn'de cinas, tevriye, iştikak ve hüsn-i ta'lîl gibi belâgat sanatlarının Türkçede nasıl tabii ve lezzetli bir zarafetle icra edilebileceğini kendi şiirlerinden misallerle tescil eder.

Nizâmî-i Gencevî ve Hüsrev-i Dihlevî gibi Fars edebiyatının devlerine 'Hamse' (beş mesnevi) yazarak nazire yapmak, İslâm edebiyatında şairliğin en yüksek imtihanı sayılırdı. Nevâî, Türk edebiyatında ilk müstakil Hamse'yi (Hayretü'l-Ebrâr, Ferhâd ü Şîrîn, Leylî vü Mecnûn, Seb'a-i Seyyâre, Sedd-i İskenderî) Çağatay Türkçesiyle kaleme alarak bu dille de dünya çapında felsefî ve irfanî destanlar yazılabileceğini bütün Doğu dünyasına kabul ettirmiştir.

Nevâî'nin Muhâkemetü'l-Lugateyn'deki tavrı asla kaba bir ırkçılık veya Fars düşmanlığı değildir. O bizzat 'Fânî' mahlasıyla muazzam bir Farsça divan kaleme almış iki dilli bir dehâdır. Farsçayı bir hüsn-i zarafet, incelik ve tasavvufî remiz lisanı olarak takdir eder; ancak Türkçenin de eylem, kudret, celâl ve tasvirde en az onun kadar muktedir olduğunu savunur. Gayesi bir dili yok etmek değil, iki dilin kardeşliğini ve adil dengesini tesis etmektir.

Ali Şîr Nevâî sadece bir bürokrat ve dilci değil, kalbini tevhîd potasında eritmiş bir Nakşibendî sâlikidir. Ferîdüddin Attâr'ın Mantıku't-Tayr eserini Çağatay Türkçesine Lisânü't-Tayr adıyla yeniden inşa ederken nefs terbiyesini, yedi irfan vadisini ve Simurg sırrını anlatmıştır. Nevâî'nin dil sevdası, aslında Hakk'ın kelâmını ve esmâ tecellîlerini insanın kendi fıtrî lisanında temaşa etme gayretinden başka bir şey değildir.

Muhâkemetü'l-Lugateyn, bir milletin varlığını koruyabilmesinin ancak kendi lisanına, edebiyatına ve kültürüne sahip çıkmasıyla mümkün olacağını haykıran ebedî bir medeniyet vasiyetidir. Nevâî'nin açtığı çığır, Bâbür Şah'tan Fuzûlî'ye, Şeyhî'den Nedîm'e kadar bütün Türk edebiyat havzalarını beslemiş, Çağatay Türkçesini Orta Asya'dan Hindistan'a kadar asırlarca müşterek bir yazı ve diplomasi dili kılmıştır. Nevâî, dilin bir milletin ruh evi olduğunu tarihe altın harflerle kazımıştır.