Ali Şîr Nevâî ve Lisânü't-Tayr: Kuşların Dili, Yedi Vâdi ve Simurg İrfânı Külliyatı

15. yüzyılın ikinci yarısında Herat şehri, Sultan Hüseyin Baykara'nın adil idaresi ve veziri Ali Şîr Nevâî'nin hamiliğinde İslam dünyasının kültür, sanat, mimari ve irfan başkenti haline gelmiştir. Bu dönem 'Timurlu Rönesansı' olarak anılır.

Nevâî, çocukluk arkadaşı olan Sultan Baykara'nın yanında devlet işlerini adaletle yürütürken; diğer taraftan Nakşibendî tarikatının büyük piri ve şairi Mevlânâ Abdurrahman-ı Câmî'ye intisap etmiştir. Nevâî, Türkçenin Farsça kadar zengin, derin ve irfanî incelikleri ifade etmeye muktedir bir dil olduğunu ispatlamak için Muhâkemetü'l-Lugateyn'i yazmış; ardından 904 (1499) yılında ömrünün kemâlât meyvesi olarak Lisânü't-Tayr mesnevisini tamamlamıştır.

Lisânü't-Tayr, kuşların kendilerine bir padişah aramak üzere toplanmalarıyla başlar. Süleyman Peygamber'in habercisi olan Hüdhüd ortaya çıkar ve onlara padişahlarının 'Simurg' olduğunu, O'nun Kâf Dağı'nın ardında yaşadığını, O'na ulaşmak için çetin vadileri aşmak gerektiğini haber verir. Hüdhüd, tasavvuf yolundaki Mürşid-i Kâmil'in remzidir.

Fakat kuşlar dünyevi bağları yüzünden yola çıkmakta tereddüt ederler. Nevâî, her bir kuşun mazeretinde insanın nefsani zaaflarını tasvir eder:

• Bülbül: Güle olan sevdası yüzünden yola çıkmak istemez. Bülbül, fâni dünyevî aşklara ve şehvete aldanan nefsi temsil eder. Hüdhüd ona: 'Gülün ömrü birkaç gündür, solar gider; sen solmayan Bâkî Gül'ün peşine düş!' der.
• Tûtî (Papağan): Şeker ve tatlı söz peşindedir, kafesinde güvendedir. Rahatına düşkün nefsin timsalidir.
• Tâvûs (Tavus Kuşu): Cennetten kovulduğunu, tek arzusunun Cennet'e geri dönmek olduğunu söyler. Tâvûs, amellerini Cennet mükafatı için yapan kaba zâhidin sembolüdür. Hüdhüd: 'Padişahın huzuru varken sarayın bahçesine takılıp kalmak ahmaklıktır!' cevabını verir.
• Ördek: Sudaki temizliğiyle övünür, sudan ayrılamaz. Şekilci ve zâhirperest abidlerin remzidir.
• Doğan (Bâz): Kralların koluna konduğunu söyler; makam, mevki ve iktidar düşkünlüğünü simgeler.

Hüdhüd bütün bu mazeretleri ilahî hikmet delilleriyle çürütür ve kuşlar hakikat kervanına katılarak yola koyulurlar.

Nevâî, Simurg'a giden yolda aşılması gereken yedi dehşetli vadiyi tasavvufun nefs basamakları ve manevi tecrübeleri olarak şerh eder:

Binlerce kuşla başlayan yolculukta; açlıktan, soğuktan, yırtıcı kuşlardan ve vadilerin dehşetinden ötürü kuşların büyük kısmı helak olur. Kâf Dağı'nın zirvesine, Simurg'un sarayının eşiğine ancak otuz kuş (Farsça: Sî Murg) ulaşabilir.

Bu bitkin, kanatları yanmış, tüyleri dökülmüş otuz kuş sarayın kapısından içeri alınırlar. Önlerine ilahî bir ayna konur. Aynaya baktıklarında ne görsünler? Aynada gördükleri şey, bizzat kendileri olan o otuz kuştur (Sî-Murg)! Simurg'a baktıklarında kendilerini, kendilerine baktıklarında Simurg'u görürler.

Nevâî, bu muazzam sonla Vahdet-i Şühûd ve Vahdet-i Vücûd'un en yüksek sırrını şerh eder: İnsan nefsini bildiği zaman Rabbini bilir (Men arefe nefsehû fekad arefe Rabbehû).

Ali Şîr Nevâî'nin Lisânü't-Tayr mesnevisi, Türk tasavvuf edebiyatında Yûnus Emre'nin Risâletü'n-Nushiyye'si ve Şeyh Gâlib'in Hüsn ü Aşk'ı ile birlikte en büyük üç alegorik başyapıttan biridir.

Nevâî, bu eserle hem Türk dilinin şiirsel ve felsefi dehâsını bütün cihana haykırmış, hem de sâliklere seyr-ü sülûkun bütün tehlikelerini, tuzaklarını ve nihai zaferini anlatan ebedi bir harita bırakmıştır. Simurg'un çağrısı, her asırda hakikate kanat çırpmak isteyen samimi ruhların kılavuzu olmaya devam etmektedir.