Ali Kuşçu ve er-Risâletü'l-Fethiyye: Semerkant'tan İstanbul'a Osmanlı Gökbilimi, Gezegen Yörüngeleri ve Hey'et İlimleri Külliyâtı

Osmanlı medeniyetinin bilimsel omurgasını kuran ve İslâm astronomisinin Semerkant zirvesini İstanbul'a taşıyan büyük allâme Alâüddîn Alî b. Muhammed el-Kuşçu (ö. 879/1474), Semerkant'ta doğdu. Babası Muhammed, Timurlu Hükümdarı ve astronom Uluğ Bey'in doğancıbaşısı (kuşçusu) olduğu için aile 'Kuşçu' lakabıyla şöhret buldu.

Genç yaşta Semerkant'ın büyük bilginleri Kādîzâde-i Rûmî ve Gıyâseddin Cemşîd el-Kâşî'den riyâziye ve hey'et (astronomi) tahsil eden Ali Kuşçu, gizlice Kirman'a giderek bilgisini derinleştirmiş ve Şerh-i Tezkire ile Hallü Eşkâli'l-Kamer adlı eserlerini kaleme almıştır. Semerkant'a döndüğünde eserlerini bizzat Uluğ Bey'e takdim etmiş; Uluğ Bey onun dehâsına hayran kalarak onu 'değerli evlâdım' diye bağrına basmıştır.

«Ey ilim talebesi! Yıldızların seyrine bakıp da o muazzam intizamı kuran Sanatkâr'ın kudretini idrak etmemek, aklın körlüğündendir. Riyâziye göklerin dili, hey'et ise o dilin manevî tefsiridir.» — Ali Kuşçu

Kādîzâde'nin vefâtından sonra Semerkant Rasathanesi'nin müdürlüğünü üstlenen Ali Kuşçu, dünya astronomi tarihinin en kusursuz sabit yıldızlar kataloğu olan Zîc-i Uluğ Bey'in tamamlanmasını sağlayan baş mimar olmuştur.

Uluğ Bey'in 1449 yılında şehit edilmesinin ardından Semerkant'taki ilmî muhitin dağılması üzerine Ali Kuşçu, ailesiyle birlikte hacca gitmek üzere Tebriz'e geldi. Burada Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan kendisine büyük saygı gösterdi ve onu Osmanlı Padişahı Fatih Sultan Mehmed'e elçi olarak gönderdi.

İlim aşığı bir padişah olan Fatih Sultan Mehmed, Ali Kuşçu'nun ilmî derinliğini ilk görüşmede fark ederek elçilik vazifesini tamamladıktan sonra İstanbul'a yerleşmesini teklif etti. Ali Kuşçu elçilik emanetini yerine getirip Tebriz'e döndükten sonra ailesiyle birlikte İstanbul yolunu tuttu.

• Fatih, Ali Kuşçu'yu karşılamak üzere Üsküdar'a ulemâ heyetini göndermiş ve Boğaz'ı geçerken şerefine ziyafetler tertip etmiştir.
• İstanbul'a geldiği gün kendisine günlük 200 akçe maaş bağlanmış ve Ayasofya Medresesi Başmüderrisliği tevcih edilmiştir.

Bu kutlu hicret, Osmanlı topraklarında matematik ve astronomi ilimlerinin altın çağını başlatmıştır.

Ali Kuşçu, 1473 yılında Fatih Sultan Mehmed ile birlikte Otlukbeli Seferi'ne katıldı. Savaşın kazanıldığı ve Akkoyunlu ordusunun mağlup edildiği zafer gününde, astronomi alanındaki en olgun şaheseri olan Arapça er-Risâletü'l-Fethiyye fî İlmi'l-Hey'e (Fetih Risalesi) adlı eserini tamamlayarak otağ-ı hümâyûnda bizzat Fatih'e takdim etti.

Eser, üç ana 'makale' ve bir hatimeden müteşekkildir:

1. Birinci Makale (Gökkürelerinin Geometrisi): Dokuz ana gök feleği, feleklerin iç içe geçmiş küreleri ve merkezkaç dairelerin mekaniği.
2. İkinci Makale (Yerküresi ve Coğrafya): Yerkürenin biçimi, ekvator, kutuplar, yedi iklim kuşağı ve enlem-boylam koordinatları.
3. Üçüncü Makale (Gök Cisimlerinin Hareketleri): Gezegenlerin günlük ve yıllık hareketleri, burçlar kuşağındaki hız değişimleri ve tutulmalar.
4. Hātime (Yer ve Mesafe Ölçümleri): Yerkürenin çevresi, Güneş ve Ay'ın Dünya'ya olan mesafeleri ve gök cisimlerinin hacimleri.

Eser, yüzlerce yıl Osmanlı medreselerinde astronomi ve kozmoloji derslerinde okutulan standart ders kitabı olmuştur.

Ali Kuşçu, er-Risâletü'l-Fethiyye'de Aristoteles ve Batlamyus kozmolojisinin gök küreleri modelini riyâzî bir mükemmellikle tasvir eder. Kâinatın merkezinde hareketsiz duran küre-i arz (Dünya) yer alır. Onun etrafında iç içe geçmiş soğan zarları gibi dokuz felek döner:

• 1. Felek: Kamer (Ay) Feleği
• 2. Felek: Utârid (Merkür) Feleği
• 3. Felek: Zühre (Venüs) Feleği
• 4. Felek: Şems (Güneş) Feleği
• 5. Felek: Merîh (Mars) Feleği
• 6. Felek: Müşterî (Jüpiter) Feleği
• 7. Felek: Zuhal (Satürn) Feleği
• 8. Felek: Felekü'l-Bürûc (Sabit Yıldızlar ve 12 Burç Feleği - Kürsî)
• 9. Felek: Felekü'l-Aflâk (Atlas Feleği / En Dış Kuşatıcı Felek - Arş-ı A'zam)

Ali Kuşçu her bir gezegenin ana taşıyıcı küresi (felek-i hâmil) ile onun üzerinde dönen küçük episikl küresini (felek-i tedvîr) matematiksel olarak çizerek gezegenlerin geri hareketlerini izah etmiştir.

Ali Kuşçu'nun gözlem astronomisindeki en parlak başarılarından biri, yer ekseninin ekliptik düzlemine olan eğikliğini (meyl-i küllî) olağanüstü bir hassasiyetle ölçmüş olmasıdır. Uluğ Bey ile birlikte Semerkant'taki 40 metrelik dev Fahnî Sekstantı kullanarak Güneş'in yaz ve kış gündönümü yüksekliklerini ölçmüşlerdir.

Ali Kuşçu'nun Fethiye'de kaydettiği ekliptik eğimi değeri 23 derece, 30 dakika ve 17 saniyedir. Modern astrofizik hesaplamalarına göre o yüzyıldaki gerçek eğiklik 23° 30' 48" civarındaydı. Kuşçu'nun ölçtüğü değerdeki hata payı bir dakikanın yarısından azdır (yaklaşık 31 yay saniyesi).

Bu ölçüm, teleskopların henüz icat edilmediği çıplak göz çağında insan dehasının ulaşabildiği en yüksek riyâzî zirvelerden biridir.

Bilim felsefesi tarihçisi F. Jamil Ragep tarafından ortaya konduğu üzere, Ali Kuşçu bilim tarihinde astronomiyi Aristo fiziğinin dogmalarından tamamen ayıran ilk düşünürlerden biridir. Antik çağdan beri Aristotelesçiler, 'Dünya hareketsizdir, çünkü dönerse kuşlar yuvalarını bulamaz, fırlatılan taşlar geriye düşer' diyerek Dünya'nın hareketini peşinen reddediyorlardı.

Ali Kuşçu, Fethiye ve Şerh-i Tecrîd'inde bu felsefî tabuyu yıkarak şunu ilan etti:

«Dünya'nın durağan olduğunu kanıtlamak için Aristo fiziğinin getirdiği deliller zayıf ve yetersizdir. Gökbilimci, gök olaylarını açıklamak için Dünya'nın döndüğünü veya durduğunu varsayabilir; çünkü her iki varsayımda da geometrik gözlem sonuçları değişmez. Dünya'nın dönmesi aklen ve mantıken imkânsız değildir.» — Ali Kuşçu

Bu cesur epistemolojik yaklaşım, Kopernik ve Galileo'dan önce Dünya'nın hareket edebileceği fikrine kapı aralayan muazzam bir zihnî inkılâptır.

Ali Kuşçu'nun İstanbul'daki müderrisliği kısa sürmüş (yaklaşık iki yıl sonra vefât etmiştir), fakat bu kısa sürede bıraktığı tesir Osmanlı medrese sistemini baştan aşağı değiştirmiştir. Fatih Sultan Mehmed'in kurduğu Sahn-ı Semân Medreseleri'nin riyâziye müfredatını bizzat tanzim etmiştir.

Kuşçu, medreselere hendese, hesap ve hey'et derslerini zorunlu olarak koydurmuş; ardında devasa bir ilim halkası bırakmıştır:

• Torunu Mîrim Çelebi: Osmanlı'nın en büyük matematik ve astronomi bilgini; Beyazıd devri başastronomu.
• Sinan Paşa: Fatih'in veziri ve büyük kelâm ve riyâziye allâmesi.
• Molla Lütfî: Fatih Kütüphanesi'nin hâfız-ı kütübü ve Kuşçu'nun en seçkin talebesi.

Bu nesil sayesinde Osmanlı Devleti, 16. yüzyılda Takiyüddin'in İstanbul Rasathanesi'ni kuracak ilmî olgunluğa erişmiştir.

Ali Kuşçu, teorik astronomiyi günlük İslâmî ibadetlerin tanzimine de tatbik etmiştir. İstanbul'un fethinden sonra inşa edilen Fatih Camii'nin kıble açısını ve minarelerinin konumunu küresel trigonometri formülleriyle sıfır hatayla hesaplamıştır.

Ayrıca:

1. Fatih Camii avlusuna İstanbul'un ilk hassas mermer Güneş Saati'ni (Mikyâs-ı Zıl) yerleştirmiştir.
2. İstanbul'un enlemini 41 derece 14 dakika, boylamını ise Semerkant meridyenine nispetle 59 derece olarak hesaplamıştır; bu değer modern uydu ölçümleriyle şaşırtıcı derecede örtüşür.

Bu çalışmalar, Osmanlı'da namaz vakitlerini ve gök hadiselerini takip eden 'Muvakkithâne' müessesesinin altın standardı haline gelmiştir.

Ali Kuşçu'nun Fatih'e sunduğu diğer büyük eser, Otlukbeli Seferi yolunda tamamladığı er-Risâletü'l-Muhammediyye fî'l-Hisâb (Matematik Risalesi) adlı eserdir. Bu eser, Osmanlı dünyasında hesap sanatının ana kaynağı olmuştur.

İki ana bölümden oluşan eserde:

• Hesâb-ı Hindî (Onluk Sistem): Hint rakamları ve sıfırın kullanımı, toplama, çıkarma, çarpma, bölme ve karekök alma algoritmaları.
• Hesâb-ı Sittînî (Altmışlık Sistem): Astronomik hesaplamalarda kullanılan derece, dakika ve saniye kesirlerinin cebirsel işlemleri.
• Bilinmeyenlerin Keşfi: Hataeyn (çift yanlış) kuralı ve cebirsel denklemler vasıtasıyla pratik arazi ve miras paylaşımı problemleri.

Ali Kuşçu, 16 Aralık 1474 (7 Şâban 879) tarihinde İstanbul'da vefât etmiş ve Eyüp Sultan Türbesi civarına defnedilmiştir. Vefâtı tüm İslâm dünyasında büyük bir yasla karşılanmış; Fatih Sultan Mehmed onun cenaze merasimini bizzat takip etmiştir.

Onun mirası sadece Osmanlı medreselerinde değil, dünya bilim tarihinde de yaşamaktadır. 1976 yılında Uluslararası Astronomi Birliği (IAU), Ay'ın kuzeydoğu bölgesinde yer alan 60 kilometre çapındaki belirgin bir Ay kraterine onun adını vererek Ali Kuşçu Krateri (Ku-Chiu / Kušcu) adını resmileştirmiştir.

Ali Kuşçu, göklerin nizamında Allah'ın kudret nakışlarını okuyan, aklı ve riyâziyeyi imanın bir tecellîsi kılan abidevî bir Osmanlı mütefekkiridir.