Ali Kuşçu ve er-Risâletü'l-Fethiyye: Semerkant'tan İstanbul'a Astronomi, Felekler ve Kelâm Külliyatı

Alâeddîn Ali b. Muhammed el-Kuşçu (ö. 879 / 1474), Timur İmparatorluğu'nun başkenti Semerkant'ta doğmuş; Uluğ Bey'in doğancıbaşısının (kuşçu) oğlu olduğu için 'Kuşçu' lakabıyla şöhret bulmuştur. Genç yaşta Uluğ Bey'in kurduğu Semerkant Medresesi ve Rasathânesi'nde Kâdîzâde-i Rûmî ve Gıyâseddin Cemşîd el-Kâşî gibi çağın en büyük riyâziye ve hey'et (astronomi) üstatlarından ders almıştır.

İlim tahsilini ilerletmek için gizlice Kirman'a gitmiş, orada Ay'ın evrelerini ve yörünge hareketlerini açıklayan Hallü Eşkâli'l-Kamer adlı risalesini yazarak Semerkant'a dönmüş ve Uluğ Bey'in büyük takdirini kazanmıştır. Kâdîzâde'nin vefatı üzerine Semerkant Rasathânesi'nin müdürlüğüne getirilmiş ve meşhur Zîc-i Uluğ Bey'in tamamlanmasında en büyük hisse sahibi olmuştur.

Uluğ Bey'in şehit edilmesinden sonra hac bahanesiyle Tebriz'e gitmiş, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan tarafından Fâtih Sultan Mehmed'e elçi olarak gönderilmiştir. Fâtih, Kuşçu'nun ilimdeki dehâsını görerek onu İstanbul'da kalmaya ikna etmiş; sınırda karşılanması için günlük 1000 akçe tahsis etmiş ve Ayasofya Medresesi başmüderrisliğine tayin etmiştir. Bu tayin, Osmanlı ilim hayatında bir milat olmuştur.

Ali Kuşçu, Fâtih Sultan Mehmed'in 1473 Otlukbeli Zaferi'ni kazandığı gün tamamlayıp padişaha takdim ettiği için er-Risâletü'l-Fethiyye adını verdiği astronomi şaheserinde, İslâm astronomi tarihinin en olgun gezegen modellerini sergilemiştir.

Eser üç makaleden oluşur: Birinci makale gök kürelerinin (felekler) şekli ve hareketleri; ikinci makale yeryüzünün şekli, iklimler ve coğrafî koordinatlar; üçüncü makale ise gök cisimlerinin yerküreye olan mesafeleri ve hacim hesaplarıdır.

Kuşçu, Batlamyus'un yer-merkezli evren modelinde yer alan ve fiziksel ilkelerle çelişen 'ekuant' (nokta-i muaddile) varsayımını Merâga mektebinin (Tûsî ve Şîrâzî) açtığı yoldan giderek tenkit etmiş; gezegenlerin dairesel hareketlerini koruyan yeni matematiksel çiftler geliştirmiştir. Bu modellemeler, yüzyıl sonra Kopernik'in Güneş-merkezli devrimine giden yolu döşeyen en kritik matematiksel basamaklar olmuştur.

Kuşçu'nun Fâtih'e ithaf ettiği bir diğer kıymetli eseri er-Risâletü'l-Muhammediyye'dir. Eser, İslâm dünyasında kullanılan üç temel hesap sistemini (Hint hesabı / ondalık sistem, Müneccim hesabı / altmışlık sistem ve Parmak hesabı / havâî hisâb) mükemmel bir berraklıkla meczeder.

Hesap Sistemi	Matematiksel Taban	Uygulama Alanı
Hisâb-ı Hindî (Sıfırlı Sistem)	10'luk Taban (0-9 Rakamları)	Günlük ticarî hesaplar, arazi ölçümü ve genel cebir.
Hisâb-ı Zîc / Müneccim	60'lık Taban (Derece, Dakika, Saniye)	Yıldız koordinatları, tutulma vakitleri ve felek hareketleri.
Hisâb-ı Hevâî (Zihnî / Parmak)	Zihnî Algoritmalar	Kalem kullanmadan hızlı pratik hesaplamalar ve veraset taksimi.

Kuşçu, matematiğin salt soyut bir meşgale olmadığını; namaz vakitlerinin tayini, kıble istikametinin tespiti ve ferâiz (miras) hukukunun adil dağıtımı için zarurî bir aklî ibadet olduğunu vurgular.

Ali Kuşçu'nun Osmanlı medreselerinde çığır açan en büyük kelâm eseri, Şiî âlimi Nasîrüddîn-i Tûsî'nin Tecrîdü'l-Akāid adlı eserine Şemseddîn el-İsfahânî'nin yazdığı şerh üzerine kaleme aldığı Hâşiye ale't-Tecrîd (eş-Şerhu'l-Cedîd)'dir.

Kuşçu bu eserinde, kelâm ilmini felsefî Meşşâî dogmatizminden kurtarmıştır. Aristotelesçi fiziğin kabullerini mutlak gerçeklik olarak görmeyi reddetmiş; aklın bağımsız gözlem ve matematiksel analiz yetisini kelâmın hizmetine sunmuştur.

Ona göre Allah'ın varlığı, sıfatları ve nübüvvet gibi aslî meseleler kesin aklî burhanlarla ispat edilirken, tabiat âlemine dair fiziksel açıklamalar gözleme ve riyâzî hesaba dayalı olmalıdır. Bu epistemolojik ayrım, İslâm dünyasında tecrübî ve matematiksel bilimlerin kelâmî taassuptan bağımsızlaşmasını sağlayan devrimci bir adımdır.

Ali Kuşçu'nun bilim tarihindeki en cesur ve modern tezi, yeryüzünün sabitliği (sükûn-ı arz) meselesinde ortaya çıkmıştır. Aristoteles ve Batlamyus, Dünya'nın evrenin merkezinde hareketsiz durduğunu ve dönmesinin imkânsız olduğunu 'eğer dönseydi havaya fırlatılan bir taş batıya düşerdi' argümanıyla savunuyorlardı.

Kuşçu, er-Risâletü'l-Fethiyye ve Şerhu't-Tecrîd'de bu Aristo fiziğini reddetmiştir. Kuşçu'ya göre havanın da yeryüzüyle birlikte döndüğü varsayılırsa, hiçbir gözlemsel ve fiziksel tecrübe yeryüzünün dönmediğini kesin olarak ispatlayamaz.

Kuşçu, astronominin fizikî (tabiî) felsefeye tâbi olmadığını; astronomun vazifesinin gök olaylarını en tutarlı matematiksel modellerle tasvir etmek olduğunu belirterek, yeryüzünün kendi ekseni etrafında dönüyor olabileceği fikrini İslâm medreselerinde meşru bir ilmî ihtimal olarak tartışmaya açmıştır.

Ali Kuşçu, İstanbul'da vefat ettiğinde geride sadece astronomi aletleri ve kitaplar değil, Osmanlı medeniyetinin iki asır boyunca ilham alacağı bir 'İstanbul Riyâziye Mektebi' bırakmıştır. Talebesi Mîrim Çelebi ve torunları, onun açtığı çığırı sürdürmüştür.

Eyüp Sultan Türbesi civarına defnedilen Kuşçu için göklerin temaşası, Cenâb-ı Hakk'ın Esmâ-i Hüsnâ'sının tecellîgâhı idi. 'Güneş ve Ay bir hesaba göredir' (Rahmân, 5) âyetini tefsir ederken, feleklerin her bir devrinin, gezegenlerin her bir kavuşumunun (kırân) ilahî bir tesbih ve aşk semâsı olduğunu ifade etmiştir.

Onun mirası; aklın riyâzî keskinliği ile kalbin tevhid yakînini aynı mihrabda buluşturan yüce İslâm medeniyetinin müşahhas bir âbidesidir.

Ali Kuşçu, Tebriz'den İstanbul'a gelirken yolda kaleme aldığı ve İstanbul'a varışında Fâtih Sultan Mehmed'e takdim ettiği er-Risâletü'l-Muhammediyye fi'l-Hisâb adlı eseriyle Osmanlı riyâziyyât tedrisatında yeni bir çığır açmıştır.

Eser iki ana makaleye ayrılır: Birinci makale tamsayılar ve kesirlerle hesap (aritmetik), kök alma metotları ve cebir denklemlerini inceler. İkinci makale ise arazi ölçümü (mesâha), geometrik cisimlerin alan ve hacim hesapları ile mimarî hendeseyi ihtiva eder. Bu eser, Osmanlı medreselerinde yüzyıllar boyunca matematik derslerinin ana müfredat kaynağı olmuş; hesap kurallarını anlaşılır, pedagojik ve hatasız bir üslupla nesillere aktarmıştır.

Ali Kuşçu'nun sadece bir fen âlimi değil, derin bir kelâm filozofu olduğunu gösteren en anıtsal eseri eş-Şerhu'l-Cedîd ale't-Tecrîd (Tecrîdü'l-Kelâm Hâşiyesi) adlı eseridir. Nasîrüddîn-i Tûsî'nin meşhur felsefî kelâm metni Tecrîdü'l-İ'tikâd üzerine yazılan bu şerh, Şiî ve Sünnî kelâm geleneklerinin en derin metafizik hesaplaşmasıdır.

Ali Kuşçu bu eserde varlık (vücûd), mahiyet, nedensellik (illiyet), cevher, araz ve imkân kavramlarını Aristo ve İbn Sînâ felsefesinin kıskaçlarından kurtararak Ehl-i Sünnet tevhid akidesiyle yeniden temellendirmiştir. Eser, Osmanlı medreselerinde en üst seviyedeki 'Dâhil' ve 'Sahn' medreselerinde müderrislik imtihanlarının ana metni olmuştur.

Ali Kuşçu'nun bilim tarihindeki en cesur ve devrimci tezi, Aristo fiziğini astronomiden tamamen ayırmasıdır. Aristo'ya göre Dünya evrenin merkezinde hareketsiz durmak zorundaydı; çünkü hareket eden bir nesnenin üzerindeki kuşlar geride kalır veya fırlatılan bir taş geriye düşerdi.

Ali Kuşçu er-Risâletü'l-Fethiyye'de bu Aristo argümanını reddetmiştir:

'Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi (hareket-i vaz'iyye) fikrini çürüten fiziksel veya astronomik hiçbir kesin delil (bürhân-ı kat'î) yoktur. Dünya'nın atmosferi ve üzerindeki bütün nesneler onunla birlikte müşterek olarak dönüyorsa, içerideki bir gözlemci bu dönüşü hissetmez; tıpkı hareket eden sakin bir gemideki yolcunun geminin hareketini hissetmeyip kıyıların hareket ettiğini sanması gibi.'

Bu görüş, Copernicus ve Galileo'dan bir asır evvel eylemsizlik prensibinin ve göreli hareketin açık bir beyanıdır.

Fâtih Sultan Mehmed, Ali Kuşçu'yu karşılamak için Üsküdar'a kadılar ve vezirlerden müteşekkil bir devlet heyeti göndermiş; her konağında kendisine 1000 akçe ihsan etmiştir. İstanbul'a varışında Ayasofya Medresesi'ne günlük 200 akçe gibi fevkalade yüksek bir maaşla başmüderris tayin edilmiştir.

Ali Kuşçu, İstanbul'da kaldığı kısa sürede (1472-1474) şehrin enlem ve boylamını yeniden ölçmüş, Fâtih Camii'ne meşhur güneş saatini (mîkât) yerleştirmiş ve Sahn-ı Semân medreselerinin fen müfredatını bizzat kaleme almıştır. 1474'te vefat ettiğinde Eyüp Sultan Türbesi haziresine defnedilen Ali Kuşçu, Osmanlı'nın ilim meş'alesini sonsuza dek aydınlatmıştır.