Ali b. Beşşâr: Bağdat Meşâyihi, Şeyhü'l-Ârifîn, Verâ ve Sıdk-ı Ubûdiyyet Külliyâtı

Hicrî 3. asrın sonları ve 4. asrın başlarında hilafet merkezi Bağdat, İslâm ilimlerinin ve tasavvuf mekteplerinin zirveye ulaştığı altın bir çağ yaşamaktaydı. Bu çağda Cüneyd-i Bağdâdî, Ebü'l-Hüseyn en-Nûrî ve Ruveym gibi devlerin hürmetle andığı, yaşı ve zühdü sebebiyle bizzat meşâyih tarafından «Şeyhü'l-Ârifîn» (Âriflerin Şeyhi) unvanıyla taltif edilen büyük imam, Ebû'l-Hasan Ali b. Muhammed b. Beşşâr ez-Zâhid (v. 313/925) hazretleridir.

Ali b. Beşşâr, Bağdat'ın zühd ocaklarında yetişmiş, ömrünü şüpheli şeylerden kaçınmaya, helal lokmanın inceliklerine ve kalbin tasfiyesine vakfetmiştir. Ebû Nuaym el-İsfahânî'nin Hilyetü'l-Evliyâ'sında ve Hatîb el-Bağdâdî'nin Târîhu Bağdâd'ında nakledildiği üzere, onun meclisi kelâm münazaralarının değil, kalpleri eriten haşyet ve edebin mektebiydi.

İslâm fıkhında haramlar ve helaller bellidir; fakat bu ikisi arasında insanların çoğunun bilmediği şüpheli alanlar (müteşâbihat) vardır. Ali b. Beşşâr, tasavvufi verânın en üst mertebesi olan «Verâu's-Sıddîkîn» (Sıddîkların Verâsı) makamında yaşamıştır.

Beşşâr şöyle buyurur: «Verâ, sadece haramdan kaçınmak değildir; içinde şüphe taşıyan, kalbini tereddütte bırakan ve seni Allah'ın zikrinden bir an dahi alıkoyan her mubahı terk etmektir.»

Onun bu hassasiyeti sebebiyle çarşıda satılan kumaşların ipliğinin nereden geldiğini, boyasının helal olup olmadığını araştırmadan giysi edinmediği meşhurdur. Bu titizlik, zahirî bir vesvese değil; kalbin nuraniyetini koruma cehdidir.

Ali b. Beşşâr'ın meclislerinde işlenen en mühim mevzulardan biri "Sıdk-ı Ubûdiyyet"tir. Ona göre kul, ibadet ederken kendisini bir ecir avcısı gibi görmemelidir. İbadet, kulun Rabbe olan borcudur; borcunu ödeyen kimse borç verdiği kimseden mükâfat bekleyemez.

Beşşâr der ki: «Allah'a Cennet arzusuyla veya Cehennem korkusuyla ibadet eden kimse, hakikatte kendi nefsine hizmet etmektedir. Sıddîk o kimsedir ki, ne Cennet ne de Cehennem yaratılmamış olsaydı dahi Rabbine aynı aşk ve huşû ile secde ederdi.»

Ali b. Beşşâr'a göre beden bir lamba, ruh o lambanın nuru, mideye giren lokma ise lambanın yağıdır. Eğer lambaya saf ve temiz zeytinyağı koyarsanız lamba etrafı aydınlatır; şayet kirli ve bulanık yağ koyarsanız lamba is çıkarır ve etrafı karartır.

İşte helal lokma ruh lambasının saf yağıdır. Beşşâr şöyle uyarır: «Haram veya şüpheli lokma yiyen bir kimsenin organları istese de istemese de günaha meyleder. Helal lokma yiyenin organları ise istese de istemese de ibadete ve hayra koşar. Kalbin katılaşmasının ve duanın kabul olmamasının baş sebebi boğazdan geçen lokmadır.»

Ali b. Beşşâr hazretleri talebelerine vaktin kıymetini anlatırken nefeslerin sayılı olduğunu hatırlatırdı: «Her nefes, içinde bir daha geri dönmeyecek bir hazine taşır. Eğer o nefeste Allah'ı zikrettiysen hazinene pırlanta koydun; eğer gafletle tükettiysen hazinene akrep koydun. İnsan öldüğünde kaybettiği altınlarına değil, boşa geçen nefeslerine yanacaktır.»

Bu sebeple Beşşâr'ın meclisinde lüzumsuz kelâm, dedikodu veya dünya lafı kesinlikle konuşulmazdı. Meclis ya Kur'an tilaveti, ya zikir ya da derin bir tefekkür sükûtu ile idare edilirdi.

Bağdat'ın büyük ariflerinden Ebü'l-Hasan İbnü'l-Cellâd, Ali b. Beşşâr'ın en seçkin talebelerindendi. İbnü'l-Cellâd, üstadının huzuruna girdiğinde adeta heybetten başını kaldıramaz, onun her bir kelâmını kalbine nakşederdi.

Bir gün İbnü'l-Cellâd ona: «Efendim, nefsimi terbiye etmekte en çok neye sarılayım?» diye sormuş, Beşşâr da: «Nefsini halkın övgüsünden kaçır; zira halkın övgüsü nefsi semirten zehirli bir baldır» cevabını vermiştir.

Ali b. Beşşâr, Bağdat gibi servetin ve debdebenin kol gezdiği bir metropolde, bir derviş hücresinde yaşamış ve dünyaya zerrece meyletmemiştir. Ona göre dünya bir köprüdür; akıllı insan köprünün üzerine köşk inşa etmez, sadece köprüden selametle karşıya geçmeye bakar.

Beşşâr'ın zühdü, insanlardan kaçıp köşeye çekilmek değil; insanların arasında vazifesini ifa ederken kalbini Arş'a bağlamaktır. Bu hâle sûfiler "Halvet der Encümen" (Halk içinde Hakk ile beraberlik) derler.

Marifetullah konusunda Ali b. Beşşâr, aklın kifayetsiz kaldığı yerde kalbin aşk ve basiretle yol bulacağını ifade eder. Şöyle buyurur: «Allah Teâlâ akıllara delilleriyle, kalplere ise nurlarıyla tecelli eder. Akıl O'nun varlığını ispat eder; fakat kalp O'nun yakınlığını tadar. Tadan bilir, tatmayan sadece tarifini dinler.»

Bu zevkî ve şuhûdî tevhid, kulu şekilcilikten kurtarıp hakiki imanın lezzetine ulaştırır.

Ali b. Beşşâr, kendisinde tecelli eden gaybî halleri ve kerametleri büyük bir titizlikle gizlerdi. Eğer mecliste bir keramet zuhur edecek olsa derhal konuyu değiştirir veya bunu bir mazeretle başka bir sebebe bağlardı.

Talebelerine şöyle derdi: «Kadınlar hayız kanını nasıl gizlerse, sâlik de kerametini öyle gizlemelidir. Kerameti izhar etmek, nefsin en gizli şehvetidir. Şöhret afettir; tanınmamak ise manevi bir kaledir.»

Hicrî 313 (Miladî 925) senesinde Bağdat'ta vefat eden Şeyhü'l-Ârifîn Ali b. Beşşâr, Dicle kıyılarında kılınan ve on binlerce müminin katıldığı mahşerî bir cenaze namazıyla ebediyete uğurlanmıştır.

Ebû Nuaym el-İsfahânî Hilyetü'l-Evliyâ'da onun vefat anındaki halini nakleder: Son nefesinde yanında ağlayan talebelerine dönerek: «Ağlamayınız! Zira kulun dünya zindanından kurtulup Mevlâ'sına kavuştuğu an, bayram günüdür. Yalnızca O'nun huzuruna eli boş ve günahkâr çıkmaktan hayâ ederim» buyurmuş ve kelime-i tevhidi ikrar ederek ruhunu teslim etmiştir.

Onun verâ, ihlas ve helal lokma mektebi, bugün de maneviyata susamış gönüllere rehberlik eden tükenmez bir pınardır.