Ali b. Sehl el-İsfahânî: İsfahan Tasavvuf Mektebi, Zikr-i Dâim, Huzur ve Müşâhede-i Hakîkat Külliyâtı

İran coğrafyasının en köklü ilim ve medeniyet merkezlerinden biri olan İsfahan, tasavvuf tarihinde kendine has mektebiyle bilinir. Bu mektebin kurucu pîri ve en büyük mürşidi Ebû'l-Hasen Ali b. Sehl b. el-Ezher el-İsfahânî'dir (ö. 307/919). İsfahan'ın asil ve ilim ehli bir ailesine mensup olup gençlik yıllarında hadis, fıkıh ve Arap edebiyatında derinleşmiştir.

Ali b. Sehl, İsfahan'da kurduğu tekke ve irşad halkasıyla yüzlerce talebe yetiştirmiş; devrin halifeleri ve emirleri dahi onun manevi heybeti karşısında tazimle eğilmişlerdir. Tasavvufun ilk dönem tabakat kitaplarında 'İsfahan'ın Şeyhi' unvanıyla anılır.

Ali b. Sehl el-İsfahânî, Bağdat'ın ulu kutbu Cüneyd-i Bağdâdî ile mektuplaşmış, tevhid ve mârifetullahın en ince sırlarını karşılıklı olarak müzakere etmişlerdir. Cüneyd-i Bağdâdî, Ali b. Sehl'e yazdığı mektuplarda ona büyük bir hürmetle hitap etmiş, onun derin vukufiyetini takdir etmiştir.

İki arif arasındaki bu mektuplar, tasavvuf edebiyatının en kıymetli hazinelerindendir. Mektuplarda fenâ, bekâ, sahv, sekr ve marifetin dereceleri tartışılmış; İsfahan ile Bağdat arasında sağlam bir irfan köprüsü kurulmuştur.

Ali b. Sehl el-İsfahânî'nin tasavvuf doktrininin kalbi 'zikr-i dâim' (kesintisiz zikir) anlayışıdır. Ona göre zikir sadece dilin tesbihi değil, kalbin ve ruhun her an Cenâb-ı Hakk'ın huzurunda bulunmasıdır.

Zikri üç mertebeye ayırır: 1. Zikr-i Lisân: Dilin gafletle veya uyanıklıkla zikretmesidir. 2. Zikr-i Kalb: Kalbin ilahî azamet ve cemâli tefekkür ederek zikretmesidir. 3. Zikr-i Sır: Zikredenin kendisini ve zikrini unutup sırf Mezkûr (Allah) ile baki kalmasıdır. Bu makamda kulun her nefesi ibadete dönüşür.

Ali b. Sehl'in tasavvuf tarihindeki en meşhur kelâmı zikrin hakikati hakkındadır: 'Zikrin hakikati, Mezkûr'un şuhûdunda zikirden fâni olmaktır.'

Yani kul zikir çekerken 'Ben zikrediyorum' şuuru taşıdığı müddetçe ikilik (benlik) perdesinden kurtulamaz. Ne zaman ki tecelli-i ilahiyenin nuru kalbi kaplar ve kul kendi zikrini dahi unutarak sırf Hakk'ın varlığında kaybolursa, işte o zaman hakiki tevhide ve fenâ fi'l-Mezkûr makamına ulaşmış olur.

Murakabeyi 'kalbin her an Allah Teâlâ tarafından gözetlendiğini yakînen bilmesi' olarak tarif eden İsfahânî, bu şuurun müşahedeye kapı araladığını belirtir.

'Murakabesi kavi olanın müşahedesi berrak olur. Kalbini masivadan temizleyen derviş, gayb âleminin nurlarını ve melekût sırlarını temaşa eder.' Ona göre müşahede, gözle görmek değil; basiret nuruyla Hakk'ın her zerredeki kudret ve kemâlâtını idrak etmektir.

Sûfînin 'ibnü'l-vakt' (vaktin oğlu) olması gerektiğini savunan Ali b. Sehl, geçmişin hüznü ve geleceğin kaygısıyla vakti zayi etmeyi en büyük gaflet sayar.

'Vakit kılıç gibidir; sen onu kesmezsen o seni keser. Derviş içinde bulunduğu ânı Hak ile değerlendiren kimsedir. Geçmiş elden çıkmıştır, gelecek ise meçhuldür; sahip olduğun tek şey şu aldığın nefestir. O nefesi de gafletle değil zikrullah ile tüketmelisin.'

Ali b. Sehl'in İsfahan'daki tekkesi, sadece ibadet edilen bir yer değil; ilim, edep ve ahlakın talim edildiği bir irfan akademisiydi. Müridlerine riyazeti ölçülü tavsiye eder, şeriatın sınırlarına sımsıkı sarılmalarını emrederdi.

'Bizim yolumuz Kur'an ve Sünnet caddesidir. Şeriata aykırı bir keşif veya keramet iddia eden kimse, şeytanın oyuncağı olmuştur' diyerek istikamet çizgisinden zerre kadar sapmamıştır.

Sülûk yolunda havf (korku) ile muhabbetin (sevgi) dengelenmesini şart koşan İsfahânî, muhabbetin şevk derecesine ulaşmasını arzulardı.

'Korku insanı günahtan men eder; sevgi ise insanı taate ve kurbiyete (yakınlığa) sevk eder. Şevk ise sevgiliye kavuşma arzusunun kalpte tutuşturduğu ebedi bir aşktır.' Bu üç kanatla yol alan salikin yolda kalmayacağını ve vuslata ereceğini müjdelemiştir.

Tarih ve tabakat kitaplarında nakledilen hikmetli sözlerinden birkaçı: - 'Hürriyet nedir? Kulun hiçbir mahlûka kul ve köle olmaması, sadece Allah'a kul olmasıdır.' - 'Gaflet, kalbin Hakk'ı unutup fani dünyalığa meyletmesidir; ölümden daha beterdir.' - 'Kalp temizliğinin alameti, hiç kimseye karşı kin, haset ve kibir taşımamaktır.' - 'Dervişin sermayesi sıdk, bineği sabır, azığı ise tevekküldür.'

Ali b. Sehl el-İsfahânî hicri 307 yılında İsfahan'da vefat ettiğinde, ardında Ebû Nuaym el-İsfahânî gibi büyük müelliflerin yetişeceği köklü bir irfan zeminini miras bırakmıştır.

Onun zikr-i dâim ve fenâ fi'l-Mezkûr doktrini, daha sonra İmam Gazâlî, Muhyiddîn İbnü'l-Arabî ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî gibi zirve şahsiyetlerin eserlerinde en derin felsefi ve irfani boyutlarıyla işlenmiştir.