Ali b. İsâ el-Usturlâbî ve Risâle fi'l-Usturlâb: Abbâsî Beytü'l-Hikme Devri, Bağdat-Şam Rasatları ve Meridyen Ölçümü

FÂSIL I: Abbâsî Altın Çağı, Beytü'l-Hikme ve Halife Me'mûn'un Rasat Hamlesi

İslam medeniyetinde müspet ilimlerin kurumsallaştığı ve cihanşümul bir ivme kazandığı en mühim devir, Abbâsî Halifesi el-Me'mûn'un (hükümdarlığı: 198-218 / 813-833) Bağdat'ta tesis ettiği Beytü'l-Hikme devridir. Me'mûn, antik Yunan, Hint ve Fars ilim mirasını Arapçaya tercüme ettirmekle iktifa etmemiş; tercüme edilen nazariyelerin bizzat tabiatta, gökyüzünde ve yeryüzünde tecrübe ve rasatla tahkik edilmesini emretmiştir.

İşte bu büyük ilim seferberliğinin merkezinde yer alan, devrinin en mahir riyaziyecisi ve alet yapımcısı Ali b. İsâ el-Usturlâbî'dir (ö. III./IX. yüzyılın ortaları). Ali b. İsâ, yalnızca bir zanaatkâr değil, küresel geometri prensiplerini maden levhalara nakşeden bir dâhidir. Halife Me'mûn'un himayesinde Bağdat'ta Şemmâsiye ve Şam'da Cebel-i Kâsiyûn mevkilerinde kurulan ilk resmî İslam rasathanelerinin alet heyetini bizzat yönetmiş, devrin allâmeleri Yahyâ b. Ebî Mansûr, Saned b. Ali ve Hâlid b. Abdilmelik el-Mervezzî ile omuz omuza çalışmıştır.

FÂSIL II: Sincar ve Tedmür Sahralarında Tarihin İlk Meridyen Derecesi ve Yerküre Çevresi Ölçümü

Ali b. İsâ el-Usturlâbî'nin dünya bilim tarihindeki en büyük iftiharlarından biri, Halife Me'mûn'un emriyle yeryüzünün çevresini ve 1 derecelik meridyen yayının uzunluğunu ölçmek üzere kurulan iki bilim heyetinden birine reislik etmiş olmasıdır.

Antik dönemde Eratosthenes ve Batlamyus'un kaba tahminlerle hesapladığı Yerküre çevresi, Me'mûn heyetleri tarafından ilk kez doğrudan arazi ölçümü (jeodezik nirengi) yöntemiyle tahkik edilmiştir. Ali b. İsâ ve arkadaşları Kuzey Irak'ta Sincar sahrasında, diğer heyet ise Suriye'de Tedmür çölünde düz bir hat belirlemişlerdir. Kutup Yıldızı'nın (Kutup-ı Şimâlî) irtifaını hassas usturlaplarla ölçerek gökte tam 1 derecelik açı farkı oluşuncaya kadar kuzey-güney istikametinde ipler ve ölçü çubuklarıyla yürümüşlerdir.

Ali b. İsâ heyetinin bulduğu netice, 1 derecelik meridyen yayının 56 mil ve üçte iki mil (56 2/3 mil) olduğudur. Bir Arap milinin yaklaşık 1.973 metre olduğu dikkate alındığında, bu ölçüm Yerkürenin çevresini yaklaşık 40.250 kilometre olarak vermektedir. Bugün modern uydularla ölçülen ekvator çevresi 40.075 kilometredir; yani 9. yüzyılda sahrada elde edilen bu netice %1'den daha az bir hata payına sahiptir. Bu muazzam başarı, Ali b. İsâ'nın alet hassasiyetindeki dehâsının açık ispatıdır.

FÂSIL III: Risâle fi'l-Usturlâb: Günümüze Ulaşan En Eski Arapça Usturlap Metni ve Alet İmalatı

Ali b. İsâ'nın kaleme aldığı Risâle fi'l-Usturlâb (veya Risâle fi'l-Amel bi'l-Usturlâb), İslam medeniyetinde usturlap aletinin yapısı, parçaları ve kullanımı üzerine günümüze metni eksiksiz ulaşan en eski müstakil eserdir.

Eserde usturlabın anatomisi mükemmel bir berraklıkla tasvir edilir:

• Ümm (Ana Gövde): Diğer levhaları içine alan kalın dairesel pirinç çerçeve ve derece taksimatı (limbus).
• Safâih (İklim Levhaları): Belirli enlemlere göre stereografik izdüşümle çizilmiş, ufuk çizgisi, mukantarât (yükseklik kavisleri) ve azimut dairelerini taşıyan değiştirilebilir plakalar.
• Ankebût (Örümcek / Rete): Zodyak burçlar kuşağını ve en parlak sabit yıldızların yerini sivri uçlu işaretçilerle (mürî) gösteren oymalı döner üst ağ.
• Alidade (İzâde): Aletin arkasında dönen ve üzerinde nişangâh delikleri (hadefe) bulunan, gök cisimlerinin yükseklik açısını ölçen cetvel.
• Kutb ve Feres (Mil ve Kama): Tüm parçaları merkezden kilitleyen at şeklindeki kama.

FÂSIL IV: Bağdat Şemmâsiye ve Şam Kâsiyûn Rasathanelerindeki Gözlem Protokolleri

Halife Me'mûn devrinde astronomi, ferdî müşahedelerden çıkarak devlet destekli kurumsal bir rasathane sistemine kavuşmuştur. 213/828'de Bağdat Şemmâsiye'de ve 216/831'de Şam Kâsiyûn'da kurulan rasathanelerde Ali b. İsâ, aletlerin montajını, kalibrasyonunu ve gözlem eksenlerini bizzat teftiş etmiştir.

Bu rasathanelerde güneşin enberi ve enöte noktaları, ekinoks (gün-tün eşitliği) anları, ekliptik eğim (meyl-i küllî) açısı ölçülmüştür. Ali b. İsâ ve heyeti ekliptik eğimi 23° 33' olarak tespit etmişlerdir ki bu değer Batlamyus'un 23° 51'lik hatalı değerini tashih etmiş ve modern değerlere fevkalade yaklaşmıştır. Bu rasatlardan elde edilen neticeler, İslam astronomi tarihinin ilk resmî zîci olan ez-Zîcü'l-Mümtehan'ın teşekkülünü sağlamıştır.

FÂSIL V: Göksel Projeksiyon, İklim Kuşakları ve Usturlabın Matematiksel Temelleri

Ali b. İsâ el-Usturlâbî'nin risalesindeki en kıymetli bahislerden biri, üç boyutlu gök küresinin iki boyutlu bir düzleme stereografik izdüşümle (tastîh) aktarılmasının geometrik mantığıdır. Göğün güney kutbu projeksiyon merkezi alınarak kuzey yarıkürenin daireler ve yaylar şeklinde levhaya nasıl döküleceğini adım adım izah etmiştir.

Ayrıca eserde usturlabın yalnızca bir gözlem aleti değil, aynı zamanda analog bir bilgisayar olduğu gösterilir:

• Günün ve gecenin herhangi bir anında saatin kaç olduğunun belirlenmesi.
• Güneşin doğuş, batış, zeval ve alacakaranlık vakitlerinin tayini.
• Namaz vakitlerinin ve bulunulan coğrafyadan Mekke'ye doğru Kıble cihetinin (kıble açısının) bulunması.
• Dağların yüksekliğinin, nehirlerin genişliğinin ve kuyuların derinliğinin trigonometrik gölge hesabı (mikyas ve zıl) ile ölçülmesi.

FÂSIL VI: Ali b. İsâ'nın İslam Alet Mekaniği Geleneğindeki Öncülüğü ve Batı'ya Tesiri

Ali b. İsâ el-Usturlâbî, İslam dünyasında kendisinden sonra gelen bütün alet yapımcılarının (el-Hucendî, ez-Zerkālî, Meryem el-İcliyye, İbnü'ş-Şâtır) pîri ve üstadı kabul edilmiştir. Onun kaleme aldığı risale, Endülüs üzerinden Latinceye ve İbraniceye çevrilmiş; Orta Çağ Avrupa'sında usturlap imalatının temel kılavuzu olmuştur.

Kendisinin bizzat imal ettiği pirinç usturlaplar, hem dakikliği hem de tezhip ve hat sanatındaki zarafetiyle İslam alet mirasının şaheserleri arasında yer almıştır. Ali b. İsâ, aklı gözlemle, hendeseyi sanatla, tefekkürü aletle birleştiren; bilimi saray kütüphanelerinden açık gökyüzü rasatlarına taşıyan kurucu bir dehadır.