Ali b. Îsâ el-Kehhâl ve Tezkiretü'l-Kehhâlîn: Göz Anatomisi, Oftalmoloji, Optik ve Görme Fizyolojisi Külliyâtı

Şerefüddin Ali b. Îsâ el-Kehhâl (11. yüzyılın ilk yarısı, vefatı yaklaşık 430 / 1039), İslam medeniyetinin ve Orta Çağ dünyasının en yetkin göz hekimi (kehhâl) kabul edilir. Bağdat'ta doğup büyüyen Ali b. Îsâ, dönemin en ileri tıp merkezi olan meşhur Adudî Bimaristanı'nda (hastane) uzun yıllar başhekimlik ve göz kliniği direktörlüğü yapmıştır.

Grek ve Süryani tıp metinlerini derinlemesine tetkik eden Ali b. Îsâ; Hipokrat ve Galen'in göz hakkındaki eksik ve yer yer hatalı teorilerini bizzat yaptığı binlerce diseksiyon, cerrahi müdahale ve klinik gözlemle tashih etmiştir. Lakabındaki «el-Kehhâl» kelimesi, o dönemde göze çekilen şifalı sürmeleri (kuhl) ve cerrahi aletleri en yüksek maharetle kullanan mütehassıs hekimlere verilen şerefli bir unvandır.

«Göz, bedenin en latif, en şerefli ve nûra en yakın uzvudur; onun tababeti, diğer bütün uzuvların tababetinden daha yüksek bir hassasiyet, rikkat ve zarafet gerektirir.»

Ali b. Îsâ'nın kaleme aldığı Tezkiretü'l-Kehhâlîn, 18. yüzyılda modern oftalmoloji doğana kadar hem İslam coğrafyasında hem de Avrupa'da göz hekimliğinin 'İncil'i kabul edilmiş; her hekim adayının ezberlemek mecburiyetinde olduğu yegâne tıp monografisi hüviyetini taşımıştır.

Tezkiretü'l-Kehhâlîn (Göz Hekimlerinin El Kitabı), mantıkî ve pedagojik açıdan kusursuz üç büyük kitaptan (cüz) meydana gelir:

1. Birinci Kitap (Kitâbü'l-Evvel): Gözün anatomisi (teşrîh), optik sinirler, beyinle bağlantısı, tabakaları, rutubetleri ve kas yapısı üzerine odaklanan kuramsal temel.
2. İkinci Kitap (Kitâbü's-Sânî): Göz kapağı, kornea, sklera ve göz pınarı gibi dışarıdan çıplak gözle doğrudan müşahede edilebilen hastalıklar (arpacık, trahom, şalazyon, pannus vb.) ve cerrahi tedavileri.
3. Üçüncü Kitap (Kitâbü's-Sâlis): Gözün iç kısımlarında yer alan, çıplak gözle doğrudan görülemeyen batınî hastalıklar (katarakt, glokom, optik sinir felci, gece körlüğü, gündüz körlüğü) ve 140'tan fazla ilacın yer aldığı oftalmolojik farmakoloji.

Bu üçlü tasnif, modern tıp fakültelerinde uygulanan 'Temel Anatomi - Klinik Belirtiler - İleri Cerrahi ve Farmakoloji' sıralamasının tarihteki ilk mükemmel örneğidir.

Ali b. Îsâ, göz küresini dıştan içe doğru birbirini koruyan konsantrik yedi tabaka (etbâk) ve aralarındaki optik kırılmayı sağlayan üç sıvı/rutubet (rutûbât) halinde modeller:

Üç Rutubet (Sıvı):

• er-Rutûbetü'l-Celîdiyye (Billûrî Sıvı / Lens): Gözün tam merkezinde yer alan buz kristali berraklığındaki mercimek şekilli kısımdır; görme kuvvetinin asıl merkezidir.
• er-Rutûbetü'z-Zücâciyye (Camsı Sıvı / Vitröz): Eritilmiş cam kıvamında olup göz küresine yuvarlak hacmini verir ve retinayı besler.
• er-Rutûbetü'l-Beyziyye (Yumurta Akı Sıvısı / Aköz Hümör): Kornea ile iris arasında yer alan, korneayı besleyen şeffaf koruyucu su.

Yedi Tabaka (Membran):

1. es-Sılbe (Sklera): En dıştaki sert, beyaz koruyucu kılıf.
2. el-Karniyye (Kornea): Saatin camı gibi şeffaf ön pencere.
3. el-İnebiyye (Üvea / İris): Üzüm tanesi zarına benzeyen, ortasında gözbebeği deliği bulunan renkli tabaka.
4. el-Örümceksi Tabaka (Araknoid): Lensi çevreleyen ince zar.
5. eş-Şebekiyye (Retina): Balık ağı gibi yayılan ve optik sinirin uzantısı olan görme tabakası.
6. el-Meşîmiyye (Koroid): Damarlardan müteşekkil besleyici zar.
7. el-Mültezime (Konjonktiva): Göz kapaklarının içini ve sklerayı örten mukoza.

Bu anatomik model, modern histoloji ve oftalmolojinin terim ve kavramlarının doğrudan atasıdır.

Ali b. Îsâ, iki ayrı gözümüz olmasına rağmen neden kâinatı çift değil de tek bir görüntü halinde gördüğümüzü nöro-anatomik olarak açıklayan ilk hekimlerdendir. Eserinde, beyinden çıkan iki optik sinirin (en-nâsibü'l-mücevvef) burun kemiğinin hemen arkasında çaprazlama birleşerek bir kavşak (çapraz / kiyazma) teşkil ettiğini ayrıntılarıyla çizer.

Ali b. Îsâ'nın teorisine göre:

«Her iki gözden gelen görme rûhu (ışık uyarıları), kafatasının tabanındaki bu ortak kavşakta (kiyazma) tek bir nûrânî akış halinde birleşir; oradan beynin idrak merkezine intikal eder. Şayet bu kavşakta bir iltihap, baskı veya felç meydana gelirse, görüntü ikiye ayrılır (çift görme / diplopi) veya görme tamamen kaybolur.»

Modern nöro-oftalmolojide 'Kiazma Optikum' olarak adlandırılan bu anatomik yapıyı böylesine dakik bir şekilde teşhis etmesi, Ali b. Îsâ'nın diseksiyon ve klinik nöroloji konusundaki olağanüstü dehasını gösterir.

Orta Çağ tıbbında katarakt, gözbebeğinin arkasına dökülen ve ışığın geçişini engelleyen kesif bir sıvı (el-mâü'n-nâzil / inen su) olarak tarif edilirdi. Ali b. Îsâ, katarakt cerrahisinde (ameliyyetü'l-katt) geliştirdiği tekniklerle cerrahi tarihine damgasını vurmuştur.

Müellif, katarakt ameliyatını şu aşamalarla icra ederdi:

1. Lokal Sedasyon ve Hazırlık: Hastaya ağrıyı azaltmak için afyon (haşhaş şerbeti), adamotu (luffâh) ve banotu ekstrelerinden müteşekkil sedatif damlalar damlatılır.
2. Gözün Tespiti: Gözbebeği ışığa karşı sabitlenir, cerrah hastanın karşısında diz çökerek ellerini hastanın şakaklarına yaslar.
3. İğneleme (el-Katt): Özel olarak imal edilmiş üçgen uçlu madeni iğne (el-mihkak) ile skleranın korneayla birleştiği yerden (limbus) dikkatle girilir.
4. Perdenin İndirilmesi veya Emimi: Kesifleşmiş mat lens tabakası aşağıya ve arkaya doğru bastırılarak görme aksı açılır; yumuşak kataraktlarda ise çağdaşı Ammâr el-Mevsılî'nin icat ettiği içi boş metal borucukla sıvı emilerek dışarı çekilir.

Ali b. Îsâ, ameliyat sonrasında enfeksiyonu önlemek için yumurta akı ve gül suyuna batırılmış steril gazlı bezlerle gözün kapatılmasını ve hastanın 3 gün boyunca karanlık odada sırtüstü yatırılmasını emretmiştir.

Ortadoğu, Mısır ve Mezopotamya'nın tozlu ve sıcak ikliminde halkı kör eden en yaygın felaket trahom (klamidya konjonktiviti) idi. Ali b. Îsâ, Arapça'da «Cerabü'l-Ayn» (Göz Uyuzu) olarak bilinen bu hastalığı dört klinik evreye ayırarak dünya tıp tarihinde ilk kez sistematik olarak tanımlamıştır:

• 1. Evre (Başlangıç): Konjonktivada kızarıklık, kaşıntı ve kum batması hissi.
• 2. Evre (Granülasyon): Göz kapağının iç yüzeyinde darı tanesi büyüklüğünde sert kabarcıkların (foliküller) belirmesi.
• 3. Evre (Pannus / es-Sebel): Korneaya doğru inen kılcal damar ağı ve gözün matlaşması.
• 4. Evre (Nedbe ve Trikiyazis): Kapağın büzülerek içe dönmesi ve kirpiklerin korneayı kazıyarak kör etmesi.

Ali b. Îsâ, 2. evredeki folikülleri özel bir madeni bisturi veya sert mersin yaprağıyla kazıyarak (takşîr) temizlemiş; içe dönen kirpikleri ise kökünden dağlayarak veya kapağa dikiş atıp dışa katlayarak (ameliyyetü't-tathîr) körlüğü önlemiştir.

Tezkiretü'l-Kehhâlîn'in üçüncü kitabının son bölümü, oftalmolojik farmakolojiye ayrılmış muazzam bir tıp hazinesidir. Ali b. Îsâ burada 140'tan fazla bitkisel, mineral ve hayvansal ilacın hazırlanışını, etken maddelerini ve göze tatbik ediliş usullerini tek tek kaydeder:

En meşhur formülasyonları şunlardır:

1. Kuhl-i Şiyâf-ı Ahmer (Kırmızı Sürme): Çinko oksit (tûtiyâ), safran, mürrüsâfî ve inci tozundan yapılan, göz iltihaplarını ve sulanmayı kesen efsanevi sürme.
2. Kuhl-i Bâsîlîkūn (Kral Sürmesi): Bakır sülfat (zencâr), gümüş tozu ve amonyak tuzu içeren, kornedaki beyaz lekeleri (es-sehâbe) eriten güçlü antiseptik terkip.
3. Müsekkin Damlalar: Şiddetli göz ağrılarında kullanılan kadın sütü, gül suyu ve hafif afyonlu çözeltiler.

Ali b. Îsâ, ilaçların dozajı konusunda çok katı kurallar koymuş; göz gibi hassas bir uzva asla tahriş edici kaba maddelerin sürülmemesini, her ilacın ipek tülbentlerden süzülerek tozsuz hale getirilmesini şart koşmuştur.

Ali b. Îsâ'yı modern tıp felsefesine bağlayan en mühim vasfı, gözü bedenden yalıtılmış mekanik bir parça olarak değil, tüm iç organların aynası olarak gören bütüncül (holistik) bakış açısıdır.

Müellif, göz hastalıklarını teşhis ederken daima hastanın midesini, karaciğerini ve ruh halini sorgular:

«Birçok göz zafiyeti ve kararması, bizzat gözün kendi hastalığından değil, mideden beyne yükselen zehirli buharlardan veya karaciğerdeki kan ifrazatı bozukluğundan kaynaklanır. Mideyi temizlemeden ve karaciğeri tedavi etmeden göze sürülen ilaçlar fayda vermez.»

Örneğin günümüzde diyabetik retinopati ve hipertansif görme bozuklukları olarak bilinen semptomları, Ali b. Îsâ kanın koyulaşması ve damarların tıkanmasıyla izah etmiş; perhiz, sülük, hacamat ve müshil tedavileriyle genel dolaşımı rahatlatmayı göz tedavisinin ayrılmaz bir parçası kılmıştır.

Orta Çağ Avrupa'sında Ali b. Îsâ, isminin Latince bozulmuş şekli olan 'Jesu Haly' veya 'Haly Jesus' adıyla bir efsane olarak anılmıştır. Eser, ilk olarak 12. yüzyılda İtalya'da ve İspanya'da Latinceye Tractatus de Oculis Jesu Hali veya Liber Memorialis Ophthalmicorum adıyla çevrilmiştir.

1497, 1499 ve 1500 yıllarında Venedik'te matbaanın icadıyla birlikte ardı ardına Latince edisyonları basılmış; Montpellier, Paris, Padua ve Bologna tıp fakültelerinde göz cerrahisinin temel el kitabı olmuştur. Guy de Chauliac, Ambroise Paré ve Bartisch gibi Avrupa cerrahisinin kurucu babaları, ameliyat tekniklerini ve cerrahi aletlerini doğrudan Jesu Haly'nin çizimlerinden iktibas etmişlerdir.

1904 yılında Alman tıp tarihçisi Julius Hirschberg, eseri Almancaya tercüme etmiş ve girişinde şu tarihi tespiti yapmıştır: «Ali b. Îsâ'nın eseri, 18. yüzyılın ortalarına kadar dünya üzerinde yazılmış en mükemmel, en kapsamlı ve en pratik oftalmoloji kitabıdır; insanlık ona çok şey borçludur.»

Ali b. Îsâ el-Kehhâl, İslam tıp ahlakının en ulvi mümessillerindendir. O, mesleğini zenginleşme vasıtası olarak değil, âmâların gözünü açarak onları karanlıktan nûra kavuşturma ibadeti olarak icra etmiştir. Bağdat bimaristanında fakir hastalardan hiçbir ücret almamış, köylere hekim heyetleri göndererek halkı trahom illetine karşı eğitmiştir.

Ali b. Îsâ'nın mirası üç büyük hakikati haykırır:

• Anatomik Hassasiyet: Göz gibi mikro bir yapıyı cerrahi düzeyde başarıyla tedavi edebilmek için kusursuz bir diseksiyon bilgisine sahip olmak şarttır.
• Cerrahi Zarafet: İğneleme ve katarakt cerrahisinde sabır, soğukkanlılık, titizlik ve sterilite hekimin en büyük sermayesidir.
• Manevi Boyut: Göz, zâhirî âlemi seyreden bir penceredir; lakin o pencerenin ardında basireti yaratan Hâlık-ı Hakîm'i unutmayan bir hekim, şifanın gerçek sahibine ram olur.

Sihravemen Külliyâtı olarak sunduğumuz bu 10 fasıllık anıtsal monografi, insanlığın gözünü aydınlatan büyük cerrah Ali b. Îsâ el-Kehhâl'in ölümsüz hatırasına adanmıştır.