Ali bin Abbâs el-Mecûsî ve Kitâbü'l-Melekî: Kâmilü's-Sınâ'ati't-Tıbbiyye, Anatomi, Damar Sistemi ve Klinik Tababet Külliyâtı

İslam tıbbının altın çağında Ebû Bekir er-Râzî ile İbn Sînâ arasında köprü vazifesi gören en büyük hekim hiç şüphesiz Ali b. el-Abbâs el-Mecûsî'dir (Batı dünyasında bilinen adıyla Haly Abbas, ö. 384/994 civarı). Güneybatı İran'ın Ahvaz bölgesinde Zerdüştî (Mecûsî) kökenli bir ailede dünyaya gelen Ali b. Abbâs, İslamiyeti kabul etmiş ve devrin en muteber tıp üstatlarından Ebû Mâhir Mûsâ b. Seyyâr'ın talebesi olmuştur.

Tıp eğitimini Ahvaz ve Şiraz bîmâristanlarında tamamlayan Mecûsî, özellikle hastabaşı klinik gözlemleri, anatomi diseksiyonları ve farmakolojik deneyleriyle temayüz etmiştir. Büveyhî hanedanının en kudretli hükümdarı ve Şiraz ile Bağdat'taki meşhur Adudî Bîmâristânı'nın kurucusu olan Adudüddevle Fanâ Hüsrev'in (hüküm süresi 949–983) saray başhekimliğine getirilmiştir.

«Hekim, tabiatın hizmetkârıdır; tabiat bedeni iyileştirmek için çalışır, hekim ise onun önündeki engelleri kaldıran hikmet ehli bir rehberdir.» — Ali b. Abbâs el-Mecûsî

Mecûsî'nin yaşadığı 10. yüzyıl, antik Yunan tıbbının sadece tercüme edilmekle kalmayıp, İslam bîmâristanlarındaki klinik tecrübelerle radikal bir tashih ve tanzimden geçirildiği muazzam bir dönüşüm çağıdır.

Ali b. Abbâs el-Mecûsî'nin dünya tıp literatürüne kazandırdığı en büyük abide, Adudüddevle'ye ithafen kaleme aldığı Kâmilü's-Sınâ'ati't-Tıbbiyye (Tıp Sanatının Eksiksiz Kitabı) adlı şaheserdir. Hükümdara ithaf edildiği için bu eser tarihte daha çok el-Kitâbü'l-Melekî (Kraliyet Kitabı / The Royal Book) unvanıyla şöhret bulmuştur.

Eser, tıp sahasında daha önce görülmemiş mükemmel bir mimarî simetriye sahiptir. Toplam yirmi cüzden (makale) meydana gelir:

• İlk On Cüz (İlm-i Nazarî): Tıbbın teorik temelleri, anatomi, fizyoloji, mizaçlar, hıltlar, hastalıkların sebepleri, belirtileri ve teşhis yöntemleri.
• Son On Cüz (İlm-i Amelî): Pratik hekimlik, koruyucu hekimlik (hıfzıssıhha), diyetetik, farmakoloji, cerrahi müdahaleler ve tedavi reçeteleri.

Bu kusursuz plan, hekim adaylarının teorik bilgiyle pratik klinik beceriyi aynı anda kazanmalarını hedefleyen pedagojik bir şaheserdir.

Mecûsî, Kitâbü'l-Melekî'nin önsözünde kendisinden önceki tıp literatürünün kapsamlı bir tenkidini yapar. Hipokrat'ın metinlerinin çok muhtasar ve kapalı olduğunu; Galen'in eserlerinin ise aşırı dağınık, tekrarlarla dolu ve pratik kullanım için elverişsiz olduğunu belirtir.

Öte yandan çağdaşı büyük hekim Ebû Bekir er-Râzî'nin el-Hâvî adlı devasa tıp ansiklopedisini büyük bir hürmetle takdir etmekle birlikte, onun bir hekimin gündelik çalışmalarında veya bir öğrencinin eğitiminde kullanılamayacak kadar muazzam ve dağınık bir klinik notlar mecmuası olduğunu ifade eder. İbn Mâseveyh ve Huneyn b. İshak'ın eserlerini de tahlil eden Mecûsî:

«Biz ne Hipokrat gibi kapalı, ne Galen gibi lafı uzatan, ne de Râzî gibi tasnifsiz bırakan bir yol tuttuk; aradığını hemen bulduran, nazariyesi ameliyle uyumlu kâmil bir tıp nizâmı inşa ettik.»

Diyerek kendi eserinin sistematik üstünlüğünü ortaya koymuştur.

Kitâbü'l-Melekî'nin ikinci ve üçüncü cüzleri, İslam dünyasında yazılmış en tafsilatlı erken anatomi (teşrîh) metinlerinden birini teşkil eder. Mecûsî, kemiklerin, kasların, damarların ve iç organların yapısını tek tek incelerken özellikle sinir sistemi (asabiyye) üzerinde derinleşmiştir.

Beynin sert zar (dura mater) ve ince zar (pia mater) tabakalarını; beyin karıncıklarını ve omuriliğin omurgadan çıkış noktalarını tasvir etmiştir. Kranial sinirlerin (beyinden çıkan kafa çiftleri) duyusal ve motor fonksiyonlarını ayırt etmiş, görme sinirlerinin kiazma noktasındaki çaprazlaşmasını klinik vakalarla ilişkilendirmiştir.

Mecûsî'nin sinir hasarlarının bedenin karşı tarafında felç (hemipleji) oluşturabileceğine dair gözlemleri, nöroloji tarihinin öncü tespitleri arasında kabul edilir.

Dolaşım sistemi tarihinde en hayret verici keşiflerden biri, Ali b. Abbâs el-Mecûsî'nin atardamarlar (şerâyîn) ile toplardamarlar (evride) arasındaki ilişkiye dair yazdıklarıdır. Galen tıbbı, atardamarlar ile toplardamarların tamamen ayrı iki sistem olduğunu ve kanın karaciğerde üretilip dokularda tüketildiğini varsayıyordu.

Oysa Mecûsî, Kitâbü'l-Melekî'nin teşrih bölümünde, atardamarlar ile toplardamarların dokularda birbirleriyle temas halinde olduğunu ve aralarında gözle görülemeyecek kadar ince gözenekler (menâfiz) vasıtasıyla kan ve ruh alışverişi gerçekleştiğini açıkça ifade etmiştir:

«Atardamarların uçları ile toplardamarların uçları birbirine açılır; aralarında son derece dar geçitler ve delikler vardır ki, bunlar vasıtasıyla kan ve pneuma birbirine intikal eder.» — Kitâbü'l-Melekî

Bu tespit, 17. yüzyılda Marcello Malpighi'nin mikroskopla kılcal damarları (kapiler) keşfetmesinden tam 700 yıl önce kılcal damar dolaşımının teorik ve fizyolojik olarak kavrandığının en açık belgesidir.

Hipokrat ve Galen'den beri gelen kadim tıp teorisinde doğum mekanizması şöyle açıklanıyordu: «Zamanı geldiğinde anne karnındaki çocuk ayaklarıyla rahmi tekmeler, rahmi yırtarak ve kendi çabasıyla dışarı çıkar.» Bu yanlış kanaat, hekimlerin doğum eylemine müdahalesinde ve zor doğumlarda yanlış tedavilere yol açıyordu.

Ali b. Abbâs el-Mecûsî, tıp tarihinde ilk defa bu bin yıllık dogmayı kökten yıkmıştır. Mecûsî, doğumun çocuğun iradî veya mekanik hareketiyle değil, rahmin kas kasılmaları (el-inbisât ve'l-inkıbâz) ve itici gücüyle gerçekleştiğini fizyolojik olarak kanıtlamıştır:

«Çocuk doğarken kendi gücüyle çıkmaz; bilakis rahim onu kuvvetli kasılmalarla dışarı doğru iter. Rahim kasları kasılır, boynu açılır ve cenin bu fıtrî itici kuvvet vasıtasıyla dünyaya intikal eder.» — Kitâbü'l-Melekî

Bu keşif, modern kadın doğum (obstetri) ilminin doğum eylemi fizyolojisinin temel taşıdır.

Mecûsî, sadece bir kitap hekimi değil, ömrü bîmâristan koğuşlarında hastaların başında geçmiş usta bir pratisyendir. Eserinde nabzın incelenmesi (ilmü'l-cebes/nabz) ve idrar tahlili (ilmü'l-kârûre) konularında verdiği detaylar hayranlık uyandırıcıdır.

Plevra iltihabı (zâtü'l-cenb) ile zatürre (zâtü'r-rie) ve karaciğer apsesi arasındaki ayırıcı tanıyı (differential diagnosis) semptomların sırası, öksürüğün niteliği ve ateşin ritmi üzerinden mükemmelen formüle etmiştir. Verem (sil), menenjit (sırsâm) ve çeşitli sıtma türlerinin klinik seyrini adım adım tasvir etmiştir.

Mecûsî, hastanın sadece fiziksel semptomlarını değil; beslenme alışkanlıklarını, mesleğini, yaşadığı iklimi ve psikolojik durumunu (ahvâl-i nefsâniyye) teşhisin ayrılmaz bir parçası olarak değerlendirmiştir.

Kitâbü'l-Melekî'nin cerrahiye (ilmü'l-amel bi'l-yed) ayrılan kısımları, Endülüslü Zehrâvî'nin et-Tasrîf'inden önceki İslam cerrahisinin en gelişmiş halini belgeler. Mecûsî, cerrahî müdahaleleri son çare olarak görür; ancak gerektiğinde tereddütsüz ve cerrahi disiplinle uygulanmasını şart koşar.

Mesane taşlarının (hasâtü'l-mesâne) tespiti ve perineal yolla çıkarılması ameliyatını; fıtık (fıtk) operasyonlarını; damar tıkanıklığı ve anevrizmalarda damarların bağlanması (ligatür) tekniğini ayrıntılarıyla anlatır.

Ayrıca ameliyat öncesi ve sonrası hijyen, aletlerin temizliği, kanamanın durdurulması ve hekimin hastasına karşı taşıdığı ahlaki sorumluluk (tıbbî deontoloji) üzerinde ısrarla durmuştur.

Kitâbü'l-Melekî'nin Batı dünyasındaki serüveni, bilim tarihinin en dramatik intihal ve intikal hikayelerinden biridir. 11. yüzyılın sonunda Tunus'tan Salerno tıp mektebine gelen rahip Constantine the African (Constantinus Africanus), Mecûsî'nin eserini Latinceye çevirmiş; ancak müellifin adını silerek eseri kendi telifiymiş gibi sunmuş ve Pantegni (Pantechne / Bütün Sanat) adıyla yayınlamıştır.

Buna rağmen eser, Avrupa'nın ilk tıp fakültesi olan Salerno Mektebi'nde tıp eğitiminin ana ders kitabı haline gelmiştir. 1127 yılında Antakya'da yaşayan Stephen of Antioch (Stephanus Pisanus), eseri bu defa asıl müellifi Ali b. Abbâs el-Mecûsî'nin adıyla ve daha sadık bir tercümeyle Liber Regalis (Kraliyet Kitabı) başlığı altında Latinceye kazandırmıştır.

Bu çeviri, Avrupa'da hekimliğin skolastik safsatalardan kurtulup klinik gözlem ve anatomi zeminine oturmasında katalizör rolü oynamıştır.

İbn Sînâ'nın el-Kānûn fi't-Tıbb'ı 12. yüzyılın sonunda Gerard of Cremona tarafından Latinceye çevrilene kadar, Hristiyan Batı dünyasının ve İslam Doğusu'nun en muteber, en çok okunan ve başvurulan tıp ansiklopedisi Ali b. Abbâs el-Mecûsî'nin Kitâbü'l-Melekî'si olmuştur.

Paris, Bologna, Montpellier ve Oxford üniversitelerinin tıp kürsülerinde Haly Abbas adı, tıbbın kurucu babaları arasında saygıyla anılmıştır. Hatta İbn Sînâ Kānûn'u yazdıktan sonra bile, cerrahlar ve pratisyen hekimler Kānûn'un felsefî ağırlığı yerine Mecûsî'nin doğrudan kliniğe dönük, berrak ve düzenli üslubunu tercih etmeye devam etmişlerdir.

Ali b. Abbâs el-Mecûsî, Ahvaz'ın toprağından evrensel insanlık sağlığına uzanan ilmiyle, İslam medeniyetinin hekimlik ahlakını ve ilmî metodolojisini tarihe nakşetmiş ebedî bir tıp kutbudur.