Alî b. Rıdvân el-Mısrî ve Kitâbü Def‘i Madârri’l-Ebdân: Çevre Hıfzıssıhhası, Mizaçlar ve Tıp Felsefesi Külliyâtı

Hicrî beşinci asrın ilk yarısında (miladî on birinci yüzyıl) Fâtımî hilâfetinin başkenti Kahire, Doğu Akdeniz'in en parlak ilim ve tıp merkezlerinden biriydi. Ebü'l-Hasen Alî b. Rıdvân b. Ca'fer el-Mısrî (v. 453/1061), Gîze'de son derece yoksul bir fırıncının oğlu olarak dünyaya geldi. İmkânsızlıklara rağmen tıp, felsefe, astronomi ve mantık sahasında kendini yetiştirdi; geceleri sokak kandillerinin ışığında Hipokrat ve Galen'in eserlerini mütalaa etti.

Üstün teşhis kabiliyeti, klinik gözlem titizliği ve riyâzî mantığı sayesinde Fâtımî Halifesi el-Müstansır-Billâh döneminde saray başhekimliğine (reîsü'l-etıbbâ) tayin edildi. Kendi hayatını kaleme aldığı otobiyografik risalesi, Ortaçağ İslâm dünyasında bir hekimin otodidaktik (kendi kendine) yetişme tecrübesini anlatan nâdir belgelerden biridir.

Alî b. Rıdvân'ın tıp tarihine en özgün katkısı olan Kitâbü Def'i Madârri'l-Ebdân bi-Arzı Mısr (Mısır Topraklarında Bedenlere Gelen Zararların Defi Kitabı), modern çevre sağlığı (environmental health) ve epidemiyolojinin tarihteki ilk müstakil monografisidir.

Müellif, hastalıkların sadece bireysel kusurlardan değil, insanın içinde yaşadığı çevre, soluduğu hava, içtiği su, tükettiği gıda ve yerleşim alanlarının topoğrafik yapısından kaynaklandığını ileri sürmüştür. Eser, Kahire ve Fustat şehirlerinin iklimini, Nil taşkınlarının getirdiği nem ve kokuşmaları (taaffün) analiz ederek salgın hastalıkların nasıl önlenebileceğini gösteren bir kamu sağlığı rehberidir.

İbn Rıdvân, Mısır coğrafyasını ve iklimini dört mevsime göre tahlil eder. Nil Nehri'nin taşma zamanı (vefâü'n-Nîl), suların çekilmesi ve geride kalan bataklık alanların yaz sıcağında yaydığı buharların insan mizacı üzerindeki olumsuz etkilerini inceler.

Kahire'nin güneyden esen sıcak çöl rüzgârları (hamsîn) ile kuzeyden esen Akdeniz meltemleri arasındaki hava sirkülasyonunu gözlemlemiş; hava kalitesindeki ani değişimlerin solunum yolları ve humma (ateşli hastalıklar) salgınlarını nasıl tetiklediğini biyofiziksel prensiplerle izah etmiştir.

İbn Rıdvân, tedavi edici hekimlikten ziyade 'Hıfzıssıhha' yani koruyucu hekimliği tıbbın asıl gayesi olarak tanımlar. Ona göre mahir hekim, hasta eden mikropları temizleyen değil, bedenin mizacını dengede tutarak hastalığın girmesine mani olan hekimdir.

Geleneksel tıbbın Sitte-i Zarûriyye (Altı Zarurî İlke) kuralını Mısır şartlarına uyarlamıştır: 1) Solunan havanın temizliği, 2) Yenilip içilenlerin mizaca uygunluğu, 3) Hareket ve sükûn (egzersiz ve dinlenme dengesi), 4) Uyku ve uyanıklık ritmi, 5) İhtibâs ve istifrâğ (boşaltım ve terleme dengesi), 6) Ruhi haller (sevinç, keder, öfke ve endişe yönetimi).

Kadim hümoral patoloji teorisini (Ateş-Sarı Safra, Hava-Kan, Su-Balgam, Toprak-Kara Safra/Sevda) derinleştiren İbn Rıdvân, Mısır halkının mizacının genellikle sıcak ve nemli olduğunu; bu sebeple nemli havalarda beden sıvılarının kokuşmaya (taaffün) daha yatkın hale geldiğini savunur.

Veba ve humma gibi ölümcül salgınların hava yoluyla yayılan 'fasid buharlar' (miasma) sebebiyle kanda çürüme meydana getirdiğini öne sürmüştür. Salgın dönemlerinde evlerin sirke ve gülsuyu ile dezenfekte edilmesini, tütsüler (öd ağacı, kâfur ve buhur) yakılarak havanın kurutulmasını tavsiye etmiştir.

İbn Rıdvân, Tunus/Kayrevan ekolünün büyük tabibi İbnü'l-Cezzâr'ın (v. 369/979) Kitâbü Zâdi'l-Müsâfir'inde Mısır iklimi hakkında yazdığı bazı iddiaları sert bir dille eleştirmiştir. İbnü'l-Cezzâr, Mısır'ın havasının vebanın yegâne kaynağı olduğunu iddia etmişti.

İbn Rıdvân ise bizzat Mısır'da yaşayan klinik bir gözlemci olarak, Mısır'ın havasının mutlak olarak zararlı olmadığını, zararların Nil sularının yönetimindeki ihmallerden ve hijyen kurallarına uyulmamasından kaynaklandığını ispatlamıştır. Bu münazara, Ortaçağ İslâm tıbbında dogma yerine ampirik ve yerel gözlemin zaferi olarak kabul edilir.

İbn Rıdvân, el-Kifâye fi't-Tıb ve diğer risalelerinde hekimlik mesleğinin para veya şöhret için değil, Allah'ın kullarına merhamet amacıyla icra edilmesi gerektiğini vazeder. Hipokrat Yemini'ni İslâmî tevhid ve emanet şuuruyla yorumlamıştır.

"Hekim; doğru sözlü, iffetli, hastanın sırlarını kabir gibi saklayan, zengin ile yoksul arasında ayrım yapmayan kimsedir. Şifayı veren hakikatte Hâlık-ı Zülcelâl'dir; hekim ise sadece bu şifanın tecellîsine vesile olan edepli bir hademedir."

Yetkinliği olmayan şarlatanların, muskacıların ve cahil cerrahların insan sağlığını tehdit etmesine karşı meslekî imtihan ve tabip loncaları denetimini şart koşmuştur.

İbn Rıdvân, Mısır halkının tükettiği Nil suyunun içerdiği alüvyon ve tortuların böbrek ve mesane taşlarına, bağırsak hummalarına yol açtığını tespit etmiştir. Bu sebeple suyun mutlaka dinlendirilmesi, kaynatılması, killi toprak veya kum filtrelerinden süzülmesi ve badem yağı damlatılarak arıtılması gerektiğini ilk defa sistematik olarak yazmıştır.

Kahire ve Fustat sokaklarındaki çöplerin düzenli toplanması, ölü hayvan leşlerinin şehirden uzaklaştırılması ve dar sokakların hava alacak şekilde tanzim edilmesi gerektiğini belirterek modern şehircilik ve belediye hijyeninin temellerini atmıştır.

İbn Rıdvân, tıbbın yanı sıra devrin en büyük matematikçi ve astronomlarından biriydi. İskenderiyeli Batlamyus'un astrolojik ve meteorolojik klasiği Tetrabiblos'a yazdığı kapsamlı şerh, Ortaçağ boyunca temel kaynak kabul edildi.

Güneş lekeleri, mevsimlik güneş açıları, Ay'ın yerçekimi ve gelgit tesirleri ile gezegen kavuşumlarının yeryüzündeki iklim şartları ve salgın hastalıklar üzerindeki korelasyonunu incelemiştir. O, hurafeci falcılığı reddederek gökyüzünü bir tabiat takvimi ve iklim göstergesi olarak değerlendirmiştir.

Alî b. Rıdvân'ın eserleri, on ikinci yüzyılda Cremonalı Gerard tarafından Toledo'da Latince'ye tercüme edilmiş ve Batı dünyasında 'Haly', 'Haly Rodoan' veya 'Haly Ridwan' adıyla büyük bir şöhret kazanmıştır. Galen'in Ars Parva'sına yazdığı şerh, Bologna, Paris ve Oxford üniversitelerinde asırlarca ders kitabı olarak okutulmuştur.

Çevre faktörlerini tıbbın merkezine yerleştiren öncü bakışı, hekimlik etiğine getirdiği tavizsiz ahlâkî standartlar ve ampirik gözlem tutkusuyla Alî b. Rıdvân, İslâm medeniyetinin yetiştirdiği en parlak tabip-filozoflardan biri olarak tarihe geçmiştir.