Alî b. Îsâ el-Kehhâl: Tezkiretü'l-Kehhâlîn, Göz Anatomisi, Oftalmoloji ve Basiret Tabâbeti Külliyâtı

İslâm tıbbının ve dünya oftalmoloji tarihinin tartışmasız en büyük kurucu otoritesi olan Ebû'l-Hasan Alî b. Îsâ el-Kehhâl (ö. 430/1039 civarı), Abbâsî hilâfetinin başkenti Bağdat'ta yaşamıştır. 'Kehhâl' unvanı, İslâm tıp terminolojisinde göz cerrahisi ve göz hastalıkları uzmanı anlamına gelmekte olup, Alî b. Îsâ bu unvanı ilmiyle ebedileştirmiştir.

Bağdat'ın meşhur Adudî Bîmâristanı'nda (hastanesinde) başhekim ve göz kliniği şefi olarak vazife yapan Alî b. Îsâ; İbn Sînâ, İbnü'l-Heysem ve Ammâr b. Alî el-Mevsılî ile çağdaştır. Kadîm Yunan hekimleri Galen ve Paul of Aegina'nın metinlerini pratik klinik tecrübeyle süzgeçten geçirerek göz tabâbetini cerrahî ve farmakolojik bir ihtisas dalı haline getirmiştir.

Alî b. Îsâ'nın şaheseri olan Tezkiretü'l-Kehhâlîn (Göz Hekimlerinin Hatıra Kitabı / El Kitabı), yazıldığı tarihten itibaren sekiz yüz yıl boyunca Doğu'da ve Batı'da göz hekimlerinin en temel müracaat kaynağı olmuştur. Eser üç ana cüzden (bölümden) teşekkül eder:

• Birinci Cüz: Gözün mikroskobik ve makroskobik anatomisi, yedi tabakası, üç sıvısı (rütûbet), göz kasları ve optik sinirler.
• İkinci Cüz: Gözün dış yüzeyinde (kapaklar, kornea, konjonktiva) çıplak gözle görülebilen hastalıklar ve cerrahî müdahaleler.
• Üçüncü Cüz: Gözün iç kısmında cereyan eden, görme kaybına yol açan gizli hastalıklar, katarakt (mâü'l-ezyak) ve 143 müfred göz ilacı.

Alî b. Îsâ, göz anatomisini muazzam bir hendese ve mimari nizam olarak tahlil etmiştir. Ona göre göz, dıştan içe doğru birbirini koruyan yedi tabakadan meydana gelir: Mültehime (konjonktiva), Karniyye (kornea), İnnebiyye (iris/uvea), Meşîmiyye (koroid), Şebekiyye (retina), Ankebûtiyye ve Celdiyye (sklera).

Bu tabakaların arasında üç hayati sıvı (rütûbet) yer alır: Gözün ön kamarasındaki Beyziyye (aköz hümör), göz bebeğinin arkasında ışığı toplayan Celîdiyye (kristalin lens) ve göz küresine hacim veren Zücâciyye (vitröz hümör). Müellif ayrıca iki gözden çıkan görme sinirlerinin beyin tabanında birleştiği Âsâb-ı Mücevvefe (Optik Kiazma) yapısını çizimlerle göstermiştir.

Tezkiretü'l-Kehhâlîn'de tam 130 farklı göz hastalığı, sebepleri, belirtileri ve kesin tedavi yöntemleriyle monografik olarak ele alınmıştır. Müellif, özellikle Ortadoğu ve Akdeniz havzasında körlüklere yol açan Trahom (Cerb / Granüler Konjonktivit) hastalığının evrelerini ilk kez klinik olarak sınıflandırmıştır.

Göz tansiyonuna (Glokom / el-Mâü'l-Esved) bağlı sertleşmeyi ve görme alanı daralmasını doğru teşhis etmiş; şaşılık (havel), pitozis (göz kapağı düşüklüğü), trikiyazis (içe dönük kirpikler) ve kornea lezyonlarının tedavisinde kullanılan özel bandaj ve pansuman tekniklerini ayrıntılarıyla kaydetmiştir.

Alî b. Îsâ, katarakt (göz bebeğine inen gri/mavi perde) cerrahisinde antik tıp tarihinin en mahir operatörlerindendir. Kitabında kataraktın ameliyata uygun olup olmadığını anlamak için ışık refleksi testleri tarif etmiştir.

Ameliyat esnasında kullanılan özel katarakt iğnelerini (mikraha), göz kapaklarını açık tutan ekartörleri ve bistürileri bizzat tasarlamıştır. İğne korneanın kenarından sklera sınırından sokularak matlaşmış lens aşağı ve arkaya doğru itilir (couching metodu). Müellif ameliyat sonrası enfeksiyonları önlemek için yumurta akı, gül suyu ve kâfur karışımı steril pansumanlar tatbik etmiştir.

Eserin üçüncü cildinde göz hastalıklarında kullanılan 143 çeşit müfred (tekil) ve mürekkep (bileşik) ilaç alfabetik olarak tasnif edilmiştir. Bu formüller arasında sürmeler (kuhl), göz damlaları (şiyâf) ve merhemler yer alır.

İsmit taşından yapılan sürmeler, çinko oksit (tûtiyâ), safran, mürr-i sâfî, aloes (sabır), papatya ve hünnap hülasaları gözün inflamasyonunu dindirmek ve görme keskinliğini artırmak için hassas dozajlarla reçete edilmiştir. Alî b. Îsâ, ilaçların yan etkilerini ve göz dokusuna zarar vermemesi gereken pH dengesini gözeten ilk farmakologlardandır.

Antik Yunan'da gözün kendisinden ışık yayarak gördüğünü savunan 'İntisâb' (emisyon) teorisine karşılık Alî b. Îsâ, nesnelerden gelen ışığın göze girmesiyle görmenin gerçekleştiğini (intiba' / intişar) savunan İslâm optik ekolünün öncülerindendir. Çağdaşı İbnü'l-Heysem'in Kitâbü'l-Menâzır'ındaki fiziksel optik kanunlarıyla Alî b. Îsâ'nın anatomik gözlemleri birbirini tamamlamıştır.

Müellife göre göz, dimağdan (beyinden) gelen Rûh-ı Bâsıra'nın (Görme Ruhu) dış dünyadaki ışıkla temas kurduğu bir aynadır. Görme sinirinin içi boş (mücevvef) oluşu, bu manevi ve latif akışın beyne iletilmesini sağlar.

Alî b. Îsâ el-Kehhâl, tıbbı salt maddi bir tamircilik değil; insanı Allah Teâlâ'nın nûrunu temaşa etmeye hazırlayan mukaddes bir hizmet olarak görmüştür. Kur'ân-ı Kerîm'deki 'Gerçek şu ki, gözler kör olmaz; lakin göğüsler içindeki kalpler kör olur' (Hac, 46) âyet-i kerimesini hatırlatarak iki türlü görme olduğunu beyan eder:

Biri baş gözünün nûru (Basar), diğeri ise kalp gözünün nûrudur (Basîret). Göz hekimi zahirî basarı tedavi ederken, hastanın ahlakını, haramdan sakınmasını ve kalbini ilâhî nûra açmasını da tavsiye etmelidir. Zira harama bakmak basiret nurunu söndürdüğü gibi, bedenin ruhanî enerjisini de tüketir.

Alî b. Îsâ'nın Tezkiretü'l-Kehhâlîn'i, Orta Çağ'da Latinceye Tractatus de Oculis Jesu Ben Hali adıyla çevrilmiştir. Ayrıca İbraniceye tercüme edilerek Endülüs ve Avrupa Yahudi hekimleri arasında da başucu kitabı olmuştur.

1497, 1499 ve 1500 yıllarında Venedik'te matbaada basılan eser; Paris, Montpellier, Bologna ve Padova tıp fakültelerinde 18. yüzyılın ortalarına kadar göz hekimliği sınavlarının ana kaynağı olarak okutulmuştur. Modern oftalmolojinin kurucularından kabul edilen Hirschberg, 'Alî b. Îsâ'nın eseri, 18. yüzyıla kadar dünyada yazılmış en mükemmel göz hekimliği kitabıdır' diyerek hakkını teslim etmiştir.

Alî b. Îsâ el-Kehhâl, Bağdat'ta geride binlerce şifa bulmuş hasta, onlarca mahir cerrah ve çağları aşan bir tıp külliyâtı bırakarak vefat etmiştir. Onun hayatı, bilimin en ince cerrahî hassasiyet ile ahlakî merhametin nasıl cem edileceğinin muazzam bir numunesidir.

O, gözün her bir tabakasında, kasında ve sinirinde Cenâb-ı Hakk'ın 'Basîr' ve 'Sanî'' esmâsının tecellîlerini okumuş; kütüphanemize hem bedenin hem de ruhun gözünü aydınlatan ebedî bir basiret feneri hediye etmiştir.