Alâüddîn es-Semerkandî ve Mîzânü’l-Usûl: Tuhfetü’l-Fukahâ, Mâtürîdî Hukuk Felsefesi, Aklî İstinbât ve İctihad Külliyâtı

Ebû Bekr Alâüddîn Muhammed b. Ahmed b. Ebî Ahmed es-Semerkandî (ö. 539/1144 civarı), İslâm düşünce tarihinde Mâtürîdî kelâm ekolü ile Hanefî hukuk metodolojisini mükemmel bir sentezle birleştiren en büyük sistem kurucu fakihlerden biridir. Büyük Selçuklular devrinde Mâverâünnehir’in ilim, medeniyet ve ticaret başkenti olan Semerkant’ta yaşamıştır.

Semerkandî; Ebü'l-Muîn en-Nesefî, Ebû Bekr ez-Zerenccerî ve Ebü'l-Yusr el-Pezdevî gibi meşhur üstatların halkasında yetişmiştir. Kendi devrinde 'İmâmü'l-Hüdâ' ve 'Alâüddîn' (Dinin Yücesi) lakaplarıyla anılmış; talebesi ve damadı olan meşhur Bedâi'u's-Sanâi' müellifi Alâüddîn el-Kâsânî ile kızı Fâtıma es-Semerkandiyye'yi bizzat yetiştirerek bir ilim hanedanı kurmuştur.

«Fıkıh usûlü, kelâm ilminin meyvesidir; akâidinde sapma olan bir kimsenin usûl-i fıkıhta adaleti ve istikameti muhafaza etmesi muhaldir.» — Alâüddîn es-Semerkandî

Semerkandî, fürû-i fıkıhta Tuhfetü'l-Fukahâ, usûl-i fıkıhta ise Mîzânü'l-Usûl fî Netâici'l-Ukûl adlı iki muhalled şaheser telif ederek İslâm hukuk tarihinin seyrini değiştirmiştir.

Semerkandî’nin Mîzânü’l-Usûl adlı eseri, Hanefî mezhebi içerisindeki derin mektep ayrılıklarını ve özellikle 'Irak mektebi' (Cessâs, Kerhî çizgisi) ile 'Semerkant mektebi' (Mâtürîdî, Pezdevî çizgisi) arasındaki farkları ortaya koyan ilk ve en hacimli metindir.

Semerkandî eserin mukaddimesinde, Irak Hanefî fakihlerinin Mu'tezile kelâmının etkisi altında kaldıklarını ve bu tesirin usûl kaidelerine sızdığını cesaretle tespit eder. Kendisi ise Hanefî fıkhını İmam Ebû Hanîfe ve İmam Mâtürîdî’nin saf Ehl-i Sünnet kelâmı üzerine yeniden temellendirir. Bu sebeple eser, İslâm hukuk epistemolojisinin en berrak kelâmî fıkıh manifestosudur.

• Usûlün Menşei: Fıkıh usûlü kaidelerinin kelâmî ilkelerden (akıl, bilgi, hüsn-kubuh) nasıl neşet ettiği.
• Mütekellimîn ve Fukahâ Usûlü: İki metodun tenkidi ve Semerkant terkibinin üstünlüğü.
• Akıl-Nas Dengesi: Aklın şer'î nassı anlama ve sınırlarını tayin etmedeki rolü.

Eser, ictihad teorisini soyut bir kural olmaktan çıkarıp kâinat ve insan ontolojisine bağlayan bir şaheserdir.

İslâm ahlak ve hukuk felsefesinin en can alıcı düğümü olan Hüsn ve Kubuh (eşyanın ve fiillerin bizzat iyi veya kötü olması) meselesinde Semerkandî, Mâtürîdî mektebinin en mutedil tezini savunur:

Mu'tezile'nin Görüşü: İyilik ve kötülük eşyanın zâtî vasfıdır; akıl bunları müstakil olarak idrak eder ve şeriat gelmeden evvel de bu fiiller mükellefiyet doğurur.
Eş'arîlerin Görüşü: Eşyada zâtî iyilik ve kötülük yoktur; bir şey Allah emrettiği için iyi (hasen), nehyettiği için kötüdür (kabîh). Vahiy gelmeden akıl hiçbir ahlakî hüküm veremez.
Semerkant Mâtürîdî Görüşü (Semerkandî'nin Tezi): Fiillerin zâtında hüsn ve kubuh (fayda ve zarar, adalet ve zulüm) aklî olarak mevcuttur ve akıl bunların ekserisini idrak edebilir. Ancak kulun bu fiiller sebebiyle sevap veya azaba müstahak olması (uhrevî hüküm) ancak peygamberin tebliği ve vahyin bildirmesiyle gerçekleşir.

«Akıl adaletin güzelliğini ve zulmün çirkinliğini fıtraten kavrar; fakat mükellefiyetin bağlayıcı kanunu şeriatın nidasıyla başlar.»

Semerkandî, bu anlayışla ahlakın rasyonel ve fıtrî temellerini korurken ilâhî vahyin kurucu otoritesini de sarsılmaz kılmıştır.

Semerkandî’nin fürû-i fıkıh sahasındaki abidevî eseri Tuhfetü’l-Fukahâ, Ebû Ca'fer et-Tahâvî'nin Muhtasar'ı ile Kudûrî'nin metinlerini aşan yeni bir mimarîye sahiptir. Klasik fıkıh kitaplarındaki dağınık meseleleri (mesâil) ilk defa analitik başlıklar ve tümel kaideler altında toplamıştır.

Semerkandî her fıkhî bahiste (İbâdât, Muâmelât, Münâkehât, Ukūbât) önce konunun tanımını, rükünlerini, sıhhat şartlarını, nevi ve hükümlerini sistematik bir mantık silsilesiyle sunar. Bu mimarî yapı, daha sonra damadı İmam el-Kâsânî tarafından meşhur Bedâi'u's-Sanâi' adlı devasa şerhte zirveye taşınacaktır.

Tuhfetü'l-Fukahâ, Hanefî fıkhını dağınık bir fetva mecmuası olmaktan çıkarıp modern kanun sistemleriyle yarışan felsefî ve mantıkî bir külliyât haline getirmiştir.

Mîzânü’l-Usûl’de Semerkandî, şer'î emrin tabiatını incelerken kelâmî sıfatlar ile usûl hükümleri arasındaki bağı kurar. Emir; fâilden bir fiili talep etmektir. Peki emrin sîgası (mesela 'Namazı kılınız' hitabı) zâtı gereği vücûb (farziyet) mi ifade eder, yoksa mendupluk veya ibâha da caiz midir?

Semerkandî, mutlak emrin karinesiz kaldığında kesin bir farziyet ifade ettiğini savunur. Ancak emrin illeti, Allah Teâlâ’nın zâtî iradesi ile rızası arasındaki Mâtürîdî farka dayanır. Allah küfrü diler (irade eder) fakat ona asla razı olmaz; imanı ve adaleti ise hem irade eder hem de ondan razıdır.

«Emir ve nehiy, kulun nefsini terbiye eden ve onu mahlûkatın en şereflisi mertebesine yükselten ilâhî bir hürriyet nizamıdır.»

Semerkandî, cebirci kader anlayışını reddederek insanın mükellefiyetinin ancak hür seçim ve temyiz kabiliyetiyle mânâ kazanacağını belirtir.

Semerkandî, Hanefî mektebinin en özgün hukukî metodu olan İstihsân kavramını derin bir vukūfiyetle şerh eder. İstihsân; zâhirî ve şeklî bir kıyası terk edip, daha kuvvetli bir delil, nass, icmâ veya zarûret sebebiyle gizli ve daha derin bir kıyasa yönelmektir.

Semerkandî, Şâfiîlerin 'İstihsân heva ve arzuya göre hüküm vermektir' şeklindeki ağır tenkitlerini çürütür. İstihsânın asla keyfî bir hüküm olmadığını; aksine şekilci adaletin doğurabileceği adaletsizliği önleyen bir 'hakkaniyet hukuku' (equity) olduğunu kanıtlar. Mesela hamama ücret ödeyerek giren kişinin ne kadar su harcayacağının belirsiz olmasına rağmen örf ve zarûret sebebiyle akdin caiz sayılması gibi.

• Kıyas-ı Celî: Zâhirde hemen akla gelen fakat neticede adaleti zedeleyebilen şeklî kıyas.
• Kıyas-ı Hafî (İstihsân): Hukukun ruhunu ve kamu maslahatını gözeten derin ve tesirli kıyas.

Semerkandî, istihsânı İslâm hukukunun donmasını engelleyen ve hayatın değişen ihtiyaçlarına cevap veren bir canlılık mekanizması olarak konumlandırmıştır.

Alâüddîn es-Semerkandî, sünnetin delil oluşunu tahlil ederken Mâtürîdî-Hanefî hadis usûlünün sarsılmaz ölçülerini vazeder. Âhâd haberlerin amelî hükümlerde kabul edilebilmesi için şu şartları arar:

1. Râvinin rivayet ettiği hadise aykırı bir fetva vermemiş veya amelde bulunmamış olması.
2. Haberin, herkesi ilgilendiren ve her an vuku bulan bir meselede (umûmu'l-belvâ) tek bir kişi tarafından rivayet edilmemiş olması (şayet umûmu'l-belvâ ise meşhur veya mütevâtir olması şarttır).
3. Haberin Kur’ân’ın muhkem nasslarına, mâruf sünnete ve genel İslâm fıkhının temel ruhuna aykırı düşmemesi.

Semerkandî, bu şartların hadisi inkâr etmek için değil; bilakis Hz. Peygamber’e (s.a.v.) isnad edilen uydurma veya vehimli rivayetleri eleyip sahih sünneti korumak için vazgeçilmez bir filtre olduğunu ispatlar.

Semerkandî, Mîzânü’l-Usûl’ün hâtimesinde ictihad müessesesini ele alır. İctihad; fakihin şer'î nasslardan zannî hükümleri çıkarmak için bütün zihnî ve ilmî cehdini sarf etmesidir.

Müctehidin vasıflarını sıralarken sadece Arap dili ve fıkıh bilgisini yeterli görmez; adalet, takva, insanların örfünü ve zamanın şartlarını bilme basiretini de şart koşar. 'Her müctehid isabet etmiş midir?' (Musavvibe ve Muhattıe) tartışmasında Ehl-i Sünnet’in mutedil görüşünü benimser: Hak katında hak tektir; fakat samimiyetle cehd edip hata eden müctehid de bir sevap kazanır.

«İctihad kapısı kıyamete kadar açıktır; zira hâdiseler sonsuz, nasslar ise mahduttur; mahdut olan nassların sonsuz hâdiseleri kuşatması ancak tahkikî ictihad iledir.»

Semerkandî, donuk bir mukallitlik anlayışına karşı çıkarak her asırda hukukun ruhunu tazeleyecek usûl ehli âlimlerin varlığının farz-ı kifâye olduğunu ilan etmiştir.

Alâüddîn es-Semerkandî’nin hayatındaki en güzel tarihî ve irfânî tablolardan biri, kızı Fâtıma es-Semerkandiyye ile talebesi Alâüddîn el-Kâsânî arasındaki destansı ilim bağıdır. Fâtıma, babasının rahle-i tedrisinde yetişmiş, Tuhfetü'l-Fukahâ'yı ezberlemiş ve devrinin en büyük kadın fakih ve müftüsü olmuştur.

Kâsânî, hocası Semerkandî’nin Tuhfetü’l-Fukahâ adlı eserini şerh ederek meşhur Bedâi‘u’s-Sanâi‘ fî Tertîbi’ş-Şerâi‘ adlı dev eserini yazmış ve bunu hocasına mehir olarak takdim etmiştir. Semerkandî bu şaheseri o kadar beğenmiştir ki kızını Kâsânî ile evlendirmiştir. Devrin ulemâsı bu hadiseyi şöyle vecizeleştirmiştir:

«Şeraha Tuhfetehû ve tezevvece bintehû (Tuhfe'sini şerh etti ve kızıyla evlendi).»

Fâtıma es-Semerkandiyye, daha sonra Halep’te Eyyûbî sarayında Sultan Nûreddin Zengî’nin dahi fetva hususunda bizzat istişare ettiği bir fıkıh otoritesi olarak tarihe geçmiştir. Fetvalarda baba, kız ve damadın üç imzasının birlikte yer alması İslâm hukuk tarihinin en zarif hâtırasıdır.

Alâüddîn es-Semerkandî, İslâm medeniyetinin Orta Asya ve Selçuklu havzasında inşa ettiği yüksek hukuk ve akıl medeniyetinin kurucu mimarlarındandır. Onun Mîzânü’l-Usûl’ü ile Tuhfetü’l-Fukahâ’sı, İslâm fıkhının sadece bir kurallar bütünü olmadığını; arkasında Mâtürîdî tevhidi, aklî basiret ve derin bir insan sevgisi barındırdığını kanıtlamıştır.

Semerkandî mektebi, fıkhı donukluktan, kelâmı kısır cedelden kurtarmış; adaleti ve maslahatı esas alan bir nizam kurmuştur. Eserleri, Osmanlı’nın kuruluş devrinde İznik ve Bursa medreselerine taşınmış, Dursun Fakih ve Molla Fenârî nesline fıkıh şuuru aşılamıştır.

«İlim kâinatın sırrına ermek, fıkıh ise bu sırrı yeryüzünde adaletle yaşatmaktır.»

Alâüddîn es-Semerkandî'nin muhalled eserleri, Sihravemen Külliyâtı'nın adalet, akıl ve hikmet katedralinde bir meş'ale olarak sonsuza dek parıldayacaktır.