Alâeddîn el-Usmendî: Lebâbü'l-Kelâm, Semerkant Kelâmı ve Mantıkî İtikad Külliyâtı

Muhammed b. Abdülhamîd b. el-Hasen el-Usmendî es-Semerkandî (Alâeddîn el-Usmendî, 488-552/1095-1157), Mâverâünnehir'in Fergana vadisindeki Üsmend (Usmend) kasabasında doğmuş, devrinin en parlak ilim merkezi olan Semerkant'ta tahsil görmüştür. Eşref b. Mehdî ve Ebû'l-Yusr el-Pezdevî gibi dev üstatlardan fıkıh usûlü, mantık ve kelâm dersleri alan Usmendî; hem Hanefî fıkhının 'kavâid' ve 'hilâf' sahasında (Tariykatu'l-Hilâf ve Bezlü'n-Nazar) hem de Mâtürîdî kelâmında müstesna bir mevkiye ulaşmıştır. Onun kelâm sahasındaki şaheseri olan 'Lebâbü'l-Kelâm', Semerkant ekolünün felsefî terimleri en duru ve mantıkî bir dille kelâmî meselelere tatbik ettiği, cedel sanatının en seçkin örneklerini barındıran klasik bir başyapıttır.

Usmendî, Lebâbü'l-Kelâm'a mantıkî ve epistemolojik prensiplerle başlar. Bir meselenin tahkik edilebilmesi için önce 'hadd' (tanım) ve 'burhân'ın (delil) sağlam kurulması gerektiğini ifade eder. İlmi, 'cehalet ve şüpheyi zâil kılan, zihinde hakikate mutabık olarak hâsıl olan sıfat' diye tarif eder. Duyu verileri, sâdık haber ve akıl yürütme yollarını incelerken; aklın tek başına kurguladığı vehimler ile mantıkî kıyas kurallarına dayanan kat'î deliller arasındaki farkı ortaya koyar. Sofistlerin şüpheciliğini, bizzat şüphelerinin kendisinden şüphe edip etmediklerini sorarak diyalektik bir ustalıkla çökertir.

Lebâbü'l-Kelâm'ın kâinat tasavvuru, İslâm kelâmının klasik atom teorisi olan 'cevher-i ferd' (bölünemeyen en küçük cüz) ve 'araz' kavramlarına dayanır. Usmendî, Meşşâî filozofların savunduğu 'madde-sûret' (heyûlâ ve sûret) teorisini ve cisimlerin sonsuza kadar bölünebileceği fikrini reddeder. Eğer cisimler sonsuza kadar bölünebilseydi, bir hardal tanesi ile bir dağın parçaları sonsuzlukta eşit olurdu ki bu aklen bâtıldır. Usmendî, cisimlerin birleşen atomlardan meydana geldiğini, atomların ise Cenâb-ı Hakk'ın her an yarattığı arazlarla (renk, şekil, hayat, hareket) kaim olduğunu açıklar; böylece kâinatın her an Allah'ın yaratmasına muhtaç olduğunu kanıtlar.

Usmendî, kâinattaki mükemmel düzen ve ahenkten hareketle 'Hudûs' ve 'Nizam' delillerini serdeder. Kâinattaki her zerrenin bir ölçü ve gayeye göre tanzim edildiğini; cansız, şuursuz atomların kendi kendilerine birleşip insan gibi düşünen, gören ve konuşan bir varlığı meydana getiremeyeceğini ispatlar. Cenâb-ı Hakk'ın Vâcibü'l-Vücûd olduğunu, ezelî ve ebedî sıfatlara sahip bulunduğunu beyan eder. Hayat, İlim, İrade, Kudret, Sem', Basar, Kelâm ve Tekvîn sıfatlarının Zât'tan ayrı düşünülemeyeceğini; zira bu sıfatlardan yoksun bir ilâhın noksan olacağını ve noksan olanın ilâh olamayacağını vazeder.

Lebâbü'l-Kelâm'ın en parlak münazara fasıllarından biri Rü'yetullâh bahsidir. Mu'tezile'nin 'görmek için bir cihet, mekân, ışık ve karşılıklı duruş (mukâbele) şarttır; Allah ise bundan münezzehtir, öyleyse görülemez' tezine karşı Usmendî, görmenin hakiki illetinin 'var olmak' (vücûd) olduğunu ispatlar. Cenâb-ı Hak mevcuttur; mevcut olan her şeyin görülmesi aklen mümkündür. Müminler cennette Allah Teâlâ'yı hiçbir keyfiyet, mekân, yön, mesafe ve biçim olmaksızın hakiki olarak göreceklerdir. Kıyâme Sûresi 22-23. âyetlerindeki 'O gün bir kısım yüzler parıldayacak, Rablerine bakacaklardır' fermanı bu hakikatin en açık delilidir.

Semerkant Mâtürîdî mektebinin bayraktarlığını yapan Usmendî, Lebâbü'l-Kelâm'da Eş'arîlerle olan en mühim ihtilaf noktası olan 'Tekvîn' meselesini cedelî inceliklerle ele alır. Eş'arîlerin tekvîni hâdis saymalarını tenkit eden Usmendî; Allah'ın yaratma fiilinin ezelî olduğunu, yaratılan mahlûkun (mükevven) ise zamanda sonradan var olduğunu açıklar. Yaratma ezelîdir, yaratılan ise hâdistir. Tıpkı Allah'ın 'Hâlık' isminin ezelî olması gibi, tekvîn sıfatı da kadîmdir; mahlûkat vakt-i merhûnunda bu ezelî sıfatın taallukuyla vücuda gelir.

Usmendî, Lebâbü'l-Kelâm'da insan iradesini Cebriyye ve Mu'tezile uçurumlarına düşmeden temellendirir. Kaza, Cenâb-ı Hakk'ın ezelî ilmiyle eşyanın nasıl olacağını takdir etmesidir; kader ise bu takdirin vakti gelince ilâhî kudretle yaratılmasıdır. İnsanın fiillerinde zorunluluk (cebr) yoktur; zira Allah Teâlâ insana temyiz kabiliyeti, akıl ve cüz'î irade bahşetmiştir. Kul kendi iradesiyle hayrı veya şerri kasteder (kesb), Allah Teâlâ da kulun bu tercihine göre fiili yaratır (halk). Böylece mükâfat ve cezanın adaleti, ilâhî ilmin kuşatıcılığıyla tam bir uyum içine girer.

Usmendî, nübüvvet bahsinde peygamberlerin insanlık için hava ve su kadar zarurî olduğunu ortaya koyar. İnsan aklı genel ahlâkî ilkeleri kavrayabilse bile, ibadetlerin teferruatını, gayb âleminin hakikatlerini ve ebedî saadetin yollarını peygamberler olmadan keşfedemez. Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed'in (s.a.v.) nübüvvetini ispat sadedinde Kur'ân-ı Kerîm'in hem lafzî nazmındaki muazzam i'câzı hem de ayın yarılması (inşikāk-ı kamer), parmaklarından su akması gibi tevâtürle sabit hissî mucizelerini zikreder.

Lebâbü'l-Kelâm, imanın mahiyetini 'kalbin tasdiki ve dilin ikrarı' olarak belirler. Usmendî, Hâricîlerin ve Mu'tezilîlerin ameli imanın bir cüz'ü sayarak günahkâr müminleri dinden çıkaran katı doktrinlerini reddeder. Amel imanın kemâli içindir; imanın bizatihi kendisi değildir. Bir mümin büyük günah işlese bile kalbindeki tevhîd tasdiki devam ettiği müddetçe dinden çıkmaz; o fâsık bir mümindir. Tevbe ederse affolunur; tevbesiz ölürse durumu Allah'ın adalet ve mağfiretine kalmıştır; dilerse lütfuyla affeder, dilerse günahı kadar cezalandırıp sonunda cennete idhal eder.

Alâeddîn el-Usmendî'nin Lebâbü'l-Kelâm'ı, Semerkant Mâtürîdîliğinin hem fıkıh usûlü hem de kelâm mantığıyla yoğrulmuş en olgun metinlerinden biridir. Eser, Mâverâünnehir medreselerinde asırlar boyu mütehassıs kelâmcıların el kitabı olmuş; Osmanlı devrinde Şeyhülislâm Kemalpaşazâde ve Molla Gürânî gibi fakih-kelâmcıların akide tasniflerine rehberlik etmiştir. Usmendî'nin duru mantığı, Ehl-i Sünnet akidesini her türlü bid'at ve tahrifattan koruyarak akılla naklin ebedî barışını tesis etmiştir.