Alâeddin el-Hâzin: Lübâbü't-Te'vîl fî Me'âni't-Tenzîl, Kısas-ı Enbiyâ Hikmeti ve İrfânî Tefsir Külliyâtı

Hicrî 678 (miladî 1280) senesinde İslâm medeniyetinin yaralı başkenti Bağdat'ta dünyaya gelen Alâeddin Ebü'l-Hasan Ali b. Muhammed b. İbrâhim eş-Şeyhî el-Bağdâdî, ilim dünyasında meşhur unvanıyla el-Hâzin; tefsir, hadis, tarih ve tasavvuf ilimlerinde derinleşmiş velûd bir müfessirdir. 'Hâzin' (kütüphaneci / hazinedar) lakabı, Dımaşk'taki meşhur Sümeyse Hankahı ve Kütüphanesi'nin hâzinliğini (müdürlüğünü) deruhte etmesinden ileri gelir.

Bağdat'ta ilk tahsilini tamamladıktan sonra ilim tahsili için Şam'a hicret etmiş; burada Dımaşk'ın büyük hadis ve fıkıh meclislerinde Şerefeddin ed-Dimyâtî, İbnü'ş-Şahne ve devrin muteber muhaddislerinden hadis semâı almıştır. Sümeyse Kütüphanesi'nin hâzini olması, ona binlerce nâdir el yazması esere, tefsir ve hadis mecmualarına doğrudan ulaşma ve onları ömrü boyunca tetkik etme imkânı bahşetmiştir.

Hâzin; ilmi sadece kitap satırlarında hapseden bir memur değil, elde ettiği ilmi vaaz, irşad, zühd ve kalbî rikkatle halka ulaştıran bir mürşid-i kâmildir. 741 (1341) senesinde Halep'te vefat etmiş ve oradaki ulema kabristanına sırlanmıştır.

Alâeddin el-Hâzin'in İslâm kütüphanelerine kazandırdığı en mühim abide, halk ve ulema arasında Tefsîrü'l-Hâzin olarak şöhret bulan Lübâbü't-Te'vîl fî Me'âni't-Tenzîl (İndirilen Kitabın Manalarında Te'vilin Özü / Lübbü) isimli eseridir.

Hâzin, eserin mukaddimesinde telif sebebini şöyle açıklar: Zamanındaki talebelerin hacimli tefsirleri okumakta zorlandığını, rivayet senedlerinin uzunluğu sebebiyle manadan koptuklarını müşahede etmiş; bu sebeple senedleri hazfederek âyetlerin öz manalarını, nüzûl sebeplerini, fıkhî hükümlerini ve kalpleri diriltecek ahlâkî dersleri tek bir mecrada toplamayı murat etmiştir.

Eser, hem bir medrese tefsiri hem de bir vaaz ve irşad rehberidir. Âyetlerin tefsirinde sade, akıcı ve büyüleyici bir edebî üslup kullanılmış; Kur'an'ın indiriliş gayesi olan hidayet ve tefekkür ruhu metnin her satırına nakşedilmiştir.

Lübâbü't-Te'vîl, esas itibariyle İmam Muhyissünne el-Begavî'nin meşhur Me'âlimü't-Tenzîl tefsirinin bir muhtasarı ve zenginleştirilmiş versiyonudur. Ancak Hâzin, sadece bir özet çıkarıcı (muhtasır) değildir; Begavî'nin metnine pek çok kıymetli ilavede bulunmuştur.

Begavî'nin zikretmediği pek çok sahih hadis rivayetini, Kütüb-i Sitte ve Müsned'lerden iktibasla tefsirine dercetmiştir. Ayrıca kıssaların tarihî arka planını, sahâbe-i kirâmın hayatından ibretli tabloları ve ahlâkî kıssaları esere ekleyerek metni daha canlı ve tesirli kılmıştır.

Bu sebeple Tefsîrü'l-Hâzin, Begavî tefsirinin bütün meziyetlerini muhafaza ederken, vaaz ve irşad ehline eşsiz bir malzeme sunan zengin bir irfan hazinesine dönüşmüştür.

Tefsîrü'l-Hâzin'i diğer klasik tefsirlerden ayıran en mühim hususiyetlerden biri, peygamber kıssalarına (Kısas-ı Enbiyâ) ayırdığı geniş yer ve bu kıssalardan çıkardığı derin irfânî hikmetlerdir.

Hz. Âdem'in yaratılışı ve tövbesi; Hz. Nûh'un tufan sabrı; Hz. İbrâhim'in ateşteki teslimiyeti ve Halîlullah sırrı; Hz. Yûsuf'un kuyu, zindan ve Mısır sultanlığı imtihanlarındaki iffet ve af destanı; Hz. Mûsâ ile Hızır (a.s) arasındaki ledünnî ilim yolculuğu Hâzin'in kaleminde adeta yeniden canlanır.

Hâzin bu kıssaları kuru birer mitolojik veya tarihî hikaye olarak değil; her bir müminin kendi iç âleminde yaşadığı nefis mücadelesinin, sabır ve şükür imtihanının birer arketipi olarak şerheder. Peygamberlerin hayatı, kulun Hakk'a giden yolundaki kandilleridir.

Alâeddin el-Hâzin, kıssaları naklederken Sa'lebî ve diğer eski müfessirlerin eserlerinde yer alan bazı İsrâiliyyât rivayetlerine de yer vermiştir. Bu durum, daha sonra gelen İbn Kesîr gibi katı hadis tenkitçileri tarafından tenkide uğramıştır.

Ancak Hâzin, eserinde naklettiği bu tür haberleri akidenin veya şeriatın bir hükmü olarak değil; sadece kıssanın detaylarını aydınlatan tarihî bir zenginlik veya vaaz üslubunun bir gereği olarak aktarmıştır. Müellif, peygamberlerin ismet sıfatına ve Kur'an'ın muhkem âyetlerine zıt düşen iftiraları açıkça reddetmiş ve tenkit etmiştir.

Onun benimsediği kaide, Resûlullah'ın (s.a.v.) meşhur hadis-i şerifidir: 'İsrâiloğullarından rivayet ediniz, bir beis yoktur; ancak onları ne tamamen tasdik ne de tamamen tekzip ediniz.' Hâzin, bu rivayetleri tebliğin kalbe dokunan bir vesilesi olarak istihdam etmiştir.

Hâzin'in tefsirindeki bir diğer zengin boyut, âyetlerin zâhirî manasının ardından serdettiği tasavvufî ve irfânî işâretlerdir. Müellif, Kādî Beyzâvî veya Zemahşerî gibi sadece nahiv ve belâgatle iktifa etmez; İmam Kuşeyrî'nin Letâifü'l-İşârât'ından ve Sülemî'nin Hakāiku't-Tefsîr'inden mülhem bâtınî tecellîleri aktarır.

Âyetlerdeki emir ve nehiylerin nefis tezkiyesindeki karşılıkları, kalbin tasfiyesi, ihlâsın mertebeleri, sıdk ve murakabe makamları tahlil edilir. Hâzin'e göre Kur'an sadece akıllara hitap eden bir kanun kitabı değil; ruhları mirac ettiren, kalpleri nurlandıran bir Şifâ-i Şerîf'tir.

Bu tasavvufî derinlik, tefsiri kuru bir lafız münakaşasından kurtarmış; onu tekkelerde, hankahlarda ve zikir meclislerinde sâliklerin başucu rehberi kılmıştır.

Tefsîrü'l-Hâzin'in İslâm coğrafyasındaki vaizler ve hatipler arasında asırlarca bir numaralı başvuru kaynağı olmasının sırrı, müellifin kullandığı tergîb ve terhîb (müjdeleme ve sakındırma) metodudur.

Kıyamet ahvali, kabir sualleri, sûrun üflenmesi, mîzanın kurulması, sırat köprüsü ve cehennem ehlinin pişmanlıkları öylesine sarsıcı bir vukûfiyetle anlatılır ki okuyucunun gözyaşlarını tutması muhaldir. Ardından gelen cennet nimetleri, Cenâb-ı Hakk'ın rü'yeti ve meleklerin selamı ise kalbe sonsuz bir recâ ve ümit aşılar.

Hâzin, müminleri dünyanın fâni ziynetlerine aldanmaktan sakındırır; zühdü, aza kanaat etmeyi, yetimleri ve yoksulları gözetmeyi, gıybet ve hasetten kalbi temizlemeyi Kur'an'ın en büyük emirleri olarak tebliğ eder.

Alâeddin el-Hâzin bir mutasavvıf ve vâiz olduğu kadar, aynı zamanda Şâfiî mezhebine mensup fâkıh bir âlimdir. Ahkâm âyetlerinin tefsirinde fıkhî meseleleri ciddiyetle ele alır.

Namaz, zekât, oruç, hac, nikâh, talak, ticaret ve kısas âyetlerinde fukahânın ihtilaflarını özetler; Şâfiî mezhebinin delillerini serdederken diğer mezheplerin görüşlerine de hürmetle yer verir. Delillerin sağlamlığını hadislerle takviye eder.

Hâzin'in fıkıh tefsirindeki gayesi mezhep taassubu üretmek değil; müminin ibadet ve muamelelerinde şer'î ölçülere harfiyen riayet etmesini temin etmektir.

Tefsîrü'l-Hâzin, İslâm dünyasında en çok istinsah edilen ve basılan tefsirlerin başında gelir. Bilhassa Osmanlı İmparatorluğu'nda ulema ve meşâyih bu tefsire muazzam bir muhabbet beslemiştir.

Osmanlı ve Mısır matbaalarında Tefsîrü'l-Hâzin, çoğu zaman Nesefî'nin Medârikü't-Tenzîl'i ile birlikte; biri metinde, diğeri sayfa kenarında (derkenar) basılarak ikiz bir külliyât halinde neşredilmiştir. Bu baskılar Balkanlar'dan Hicaz'a, Kafkaslar'dan Kuzey Afrika'ya kadar bütün cami ve kütüphaneleri süslemiştir.

Osmanlı vaizleri cuma hutbelerinde ve ramazan vaazlarında âyetlerin kıssalarını ve ahlâkî derslerini doğrudan Hâzin'den nakletmiş; eserin halkın dinî terbiyesindeki tesiri nesiller boyunca devam etmiştir.

Alâeddin el-Hâzin, Kur'an-ı Kerîm'i sadece zihnî bir tevil ve cedel mevzuu olmaktan çıkarıp, onu her nefeste dirilten, gözyaşıyla ıslatan ve cemiyeti ahlâken inşa eden kutlu bir mürşiddir.

Modern çağın mekanikleşmiş ve sekülerleşmiş dünyasında Tefsîrü'l-Hâzin; insana kâinatın sahibini hatırlatan, peygamberlerin çileli fakat nurlu yollarını sevdiren ve kalplere ebediyet ufkunu açan emsalsiz bir şifadır.

Sihravemen İlimler Akademisi Külliyâtı bünyesinde Alâeddin el-Hâzin'in bu muhalled tefsirini ve irfan hazinesini kütüphanemize kazandırmaktan derin bir şeref duyuyoruz.