Akşemseddin: Makâmât-ı Evliyâ, Velâyet Mertebeleri ve Seyr-u Sülûk Külliyâtı

İslâm tasavvufunun en esrarlı ve derinlikli sahalarından biri 'İlm-i Velâyet'tir. Allah dostlarının (evliyâullah) manevî mertebelerini, kâinattaki tasarruf hakikatlerini ve ruhanî vazifelerini tanzim eden bu ilim, Akşemseddin'in 'Makâmât-ı Evliyâ' (Velilerin Makamları) adlı muhalled eserinde sistemli bir külliyât haline getirilmiştir. Eserin telif gayesi, velâyet mefhumunu hurafelerden, bâtıl iddialardan ve sahte şeyhlerin istismarlarından arındırarak Kur'ân ve Sünnet temelleri üzerine oturtmaktır. Akşemseddin, Hakîm et-Tirmizî'nin 'Hatmü'l-Evliyâ'sı, Abdülkâdir-i Geylânî'nin 'Fütûhu'l-Gayb'ı ve İbnü'l-Arabî'nin 'el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye'sindeki velâyet nazariyelerini Osmanlı irfan potasında eritmiş; sâlike seyr-u sülûkun her durağında karşılaşacağı manevî makamların şaşmaz bir haritasını sunmuştur.

Makâmât-ı Evliyâ'nın giriş faslında Akşemseddin, nübüvvet ile velâyet arasındaki ezelî bağı vuzûha kavuşturur. Velî, hiçbir surette peygamberin fevkinde olamaz; bilakis velî, 'el-Ulemâu veresetü'l-enbiyâ' (Âlimler peygamberlerin vârisleridir) hadîs-i şerîfinde müjdelenen manevî mirasçıdır. Nübüvvet zâhir ve teşrîî (hüküm koyucu) elçiliktir; velâyet ise o nübüvvet nurunun bâtınî, ruhanî ve ahlâkî devamıdır. Akşemseddin, her velînin muayyen bir peygamberin manevî kademi (meşrebi) üzere olduğunu açıklar: Kimi İbrâhîmî meşrepte (sehavet ve dostluk), kimi Mûsevî meşrepte (gayret ve celâl), kimi Îsevî meşrepte (tecerrüd ve sevgi), kimi ise kâmil manada Muhammedî meşrebtedir (bütün kemâlâtı cem' eden mutlak denge). Akşemseddin'in bu tahlili, İslâm coğrafyasındaki meşrep farklılıklarının zenginliğini ve Nebevî kaynağa olan mutlak irtibatını berraklaştırır.

Eserin en çarpıcı bahislerinden biri, kâinattaki manevî nizamın bekāsı için Cenâb-ı Hakk'ın vazifelendirdiği 'Ricâlü'l-Gayb' (Gayb Erenleri / Görünmez Ruhanîler) hiyerarşisidir. Akşemseddin, bu manevî orduyu bir devlet teşkilatının ruhanî aynası olarak tasvir eder: - Kutup (Kutbü'l-Aktâb / Gavs): Her asırda sadece bir zât bulunur. O, kâinat değirmeninin etrafında döndüğü mihverdir. Allah Teâlâ'nın feyzi ve rahmeti önce Kutub'un kalbine iner, oradan bütün mahlûkata taksim edilir. Manevî yardım istendiğinde imdada yetiştiği için ona 'Gavs' da denir. - İmâmân (İki İmam): Kutub'un sağında ve solunda yer alan iki yüce velîdir. Sağdaki (İmâm-ı Yemîn) melekût âleminin, soldaki (İmâm-ı Yesâr) mülk âleminin tasarrufuna nezâret eder. Kutup vefat ettiğinde yerine soldaki imam geçer. - Evtâd (Dört Direk): Kâinatın dört rüknünü (Doğu, Batı, Kuzey, Güney) temsil eden dört büyük velîdir. Varlığın dengesi onların duası ve sebâtıyla muhafaza olunur.

Makâmât-ı Evliyâ'da gayb erenleri hiyerarşisinin diğer basamakları da teker teker tavzih edilir: - Ebdâllar (Yediler): Sayıları yedi olan, kötü huylarını güzel ahlâkla tebdil etmiş (değiştirmiş) ve yedi iklimin manevî idaresine memur velîlerdir. Biri vefat ettiğinde yerine alt tabakadan bir diğeri 'bedel' olarak getirildiği için bu ismi almışlardır. - Nücebâ (Kırklar): Kırk kişiden müteşekkil olan, halkın yükünü çeken, belaları def eden ve tasarrufları umumî olan nûrânî cemaattir. - Nukabâ (Üçyüzler): İnsanların kalbî durumlarına, niyetlerine ve nefis marazlarına vâkıf olan, bâtınî tababet vazifesi gören üç yüz velîdir. Akşemseddin, bu velilerin ekseriyetle halkın arasında tebdil-i kıyafetle yaşadığını, kimi zaman bir demirci, kimi zaman bir köylü, kimi zaman ise bir asker suretinde vazifelerini ifa ettiklerini; onların hakiki hüviyetini ancak basîret ehlinin teşhis edebileceğini belirtir.

Bir sâlikin velâyet makamlarına yükselebilmesi için nefsini yedi mertebeden geçirerek tezkiye etmesi şarttır. Akşemseddin, Makâmât-ı Evliyâ'da bu yedi nefis konağını ve her konağın hususî ilacını şerh eder: 1. Nefs-i Emmâre: Kötülüğü şiddetle emreden, şehvet ve gazabın esiri olan nefis. Zikri: Lâ ilâhe illallâh. 2. Nefs-i Levvâme: Günah işlediğinde pişman olan, kendini kınayan nefis. Zikri: Allâh. 3. Nefs-i Mülhime: İlâhî ilhamlara mazhar olan, hayır ile şerri ayırt eden nefis. Zikri: Hû. 4. Nefs-i Mutmainne: Şüphelerden arınmış, sekînet ve yakîne ermiş nefis. Zikri: Hakk. 5. Nefs-i Râziye: Başına gelen her kader tecellîsine rızâ gösteren nefis. Zikri: Hayy. 6. Nefs-i Marziyye: Cenâb-ı Hakk'ın kendisinden razı olduğu kâmil nefis. Zikri: Kayyûm. 7. Nefs-i Kâmile (Sâfiye): Arınmış, saf nûr haline gelmiş, İnsân-ı Kâmil makamı. Zikri: Kahhâr. Akşemseddin, bu seyrin rehbersiz yapılamayacağını, nefsin hilelerinin ancak bir mürşid-i kâmilin aynasında teşhis edilebileceğini ısrarla hatırlatır.

Tasavvuf sahasında en çok suistimal edilen 'keramet' meselesi, eserde fevkalade muhkem bir süzgeçten geçirilir. Akşemseddin, havada uçmak, suda yürümek veya gaybdan haber vermek gibi hârikulâde hallerin tek başına velâyet alameti sayılamayacağını ilan eder. Zira kâfirler, sihirbazlar ve fâsıklar da nefis riyazetiyle birtakım olağanüstü işler gösterebilirler ki buna 'istidraç' denir. Akşemseddin'e göre en büyük keramet, 'İstikamet'tir. Yani bir insanın şeriat dairesinde, sünnet-i seniyyeye harfiyen uyarak bir ömür yaşaması, binlerce kerametten daha üstündür. Hakiki velî kerameti gizlemeyi farz bilir; keramet izhar etmek, kadınların hayız kanını ifşa etmesi gibi hayâ verici bir noksanlık sayılmıştır.

Makâmât-ı Evliyâ'da sâlik ile mürşid arasındaki manevî râbıta ve edep kanunları tanzim edilir. Mürşid-i kâmil, sâlikin rûhî cerrahıdır. Mürid, şeyhinin elinde gassâlin (ölü yıkayıcının) elindeki meyyit gibi teslimiyet göstermedikçe içindeki putları kıramaz. Bu teslimiyet, şahsa tapınma değil; şeyhin zâtında tecellî eden Nebevî ahlâka ve ilâhî iradeye itaattir. Sâlik önce şeyhinin ahlâkında erir (Fenâ fi'ş-Şeyh), ardından Resûlullah'ın nûrunda kaybolur (Fenâ fi'r-Resûl), nihayet mutlak Hak Teâlâ'nın zâtında fenâ bulur (Fenâfillâh). Akşemseddin, sahte şeyhlerle hakiki mürşidleri ayıran kıstasları vazetmiş; şeriata zerre kadar muhalefeti olan kimseye intisap edilmesini men etmiştir.

Akşemseddin'in kendi hayatında da defalarca tatbik ettiği kırk günlük 'Erbain' (halvet) usûlü, Makâmât-ı Evliyâ'da bütün fıkhî ve irfânî incelikleriyle tarif edilir. Halvet, sadece karanlık bir odaya kapanmak değildir; odaya kapanmaktan maksat, kalbi halkın dedikodusundan, lüzumsuz kelâmdan ve mâsivâ alakasından çekip tek bir hedefe, Zikrullâh'a kilitlemektir. Halvete giren sâlikin az yemesi (kıllet-i taâm), az uyuması (kıllet-i menâm), az konuşması (kıllet-i kelâm) ve dâimî abdest ve zikir üzere olması şarttır. Akşemseddin, halvette zuhur eden şeytanî hayaller ile melekûtî tecellîlerin farkını açıklar ve sâlikin rüyalarını mürşidine tabir ettirmesini emreder. Kırk günün sonunda pişen ruh, yeniden halkın arasına dönerek onlara hizmet etmeye hazır hale gelir.

Makâmât-ı Evliyâ'nın en esrarlı bahislerinden biri, 'Dîvân-ı Rical' adı verilen, zaman ve mekân kayıtlarından mücerret ruhanî divandır. Kutub'un riyasetinde toplanan bu divanda İslâm ümmetinin fütûhâtı, manevî fetihleri ve kaza-kader taksimatı müzakere edilir. Akşemseddin'in bizzat şahsında tecelli eden bu ruhanî tasarruf, İstanbul'un fethi esnasında apaçık müşahede edilmiştir. Kuşatmanın en kritik anında çadırına kapanıp secdede gözyaşlarıyla dua eden Akşemseddin, Dîvân-ı Rical'den fethin vaktini ve surların nereden yarılacağını keşfetmiş; ayrıca fethin manevî müjdecisi olan Ebû Eyyûb el-Ensârî Hazretleri'nin kabr-i şerîfini keşfen tayin etmiştir. Bu hadise, velâyet tasarrufunun tarihin seyrini nasıl değiştirdiğinin somut bir delilidir.

Bugünün parçalanmış, yalnızlaşmış ve ruhu daralmış modern insanı için Akşemseddin'in Makâmât-ı Evliyâ'sı, kaybettiği manevî köklerini ve aşkın ufkunu yeniden bulma çağrısıdır. İnsanın gayesi sadece maddî zenginlik veya dünyevî kariyer değildir; insanın hakiki vazifesi, nefs-i emmârenin bataklığından sıyrılıp kalbini Allah'ın nazargâhı haline getirmek ve yeryüzünde bir adalet, merhamet ve ihsan elçisi olmaktır. Akşemseddin'in çizdiği velâyet mertebeleri, her sâlikin kendi iç dünyasında yürüyebileceği ebedî bir mirâc yolculuğudur. Makâmât-ı Evliyâ, İslâm irfanının en nurlu semalarında seyahat etmek isteyen arayış erbabı için eskimeyen bir feyz kaynağıdır.