Akşemseddin: Maddetü'l-Hayât, Mikrobiyoloji ve Tıbb-ı Nebevî Külliyâtı

Osmanlı medeniyetinin teşekkül devrinde zâhirî ilimlerle bâtınî marifetleri, beşerî tıp ile manevî tababeti şahsında en kâmil derecede birleştiren müstesna kutup, Şeyh Muhammed Şemseddîn b. Hamza, nam-ı diğer Akşemseddin'dir (792-863/1389-1459). Şihâbeddîn es-Sühreverdî'nin soyundan gelen ve Şam'da doğup henüz çocuk yaşta babası Hamza Efendi ile Amasya'ya göç eden Akşemseddin, devrin en parlak medreselerinde aklî ve naklî ilimleri tahsil etmiş; fıkıh, tefsir, hadis ve kelâmda üstad derecesine eriştiği gibi tıp, eczacılık ve tabiat felsefesinde devrinin yegâne otoritelerinden biri olmuştur. Akşemseddin'i tarihte eşsiz kılan husus, onun sadece zâhirî bir hekim yahut sadece uzlete çekilmiş bir derviş olmamasıdır. O, Hacı Bayrâm-ı Velî'nin dergâhında riyazet ve nefis tezkiyesiyle manevî mertebeleri aşarken, aynı zamanda dârüşşifâlarda hastaları muayene eden, nebâtâtın kimyasal ve şifâî hususiyetlerini tecrübe eden mütehassıs bir tabiptir. 'Tabîb-i Ebdân' (bedenlerin tabibi) vasfıyla kanser ve bulaşıcı hastalıkları tedavi etmiş, 'Tabîb-i Kulûb' (kalplerin tabibi) vasfıyla ise çağ açıp çağ kapatan Fâtih Sultan Mehmed Han'a mürşidlik ve ruhani rehberlik yapmıştır. Onun tıp sahasındaki başyapıtı olan 'Maddetü'l-Hayât' (Hayat Maddesi), İslâm tıp tarihinin en mühim dönüm noktalarından biri olup, modern mikrobiyolojinin temel prensiplerini asırlar öncesinden haber veren dâhiyane bir tefekkür abidesidir.

Akşemseddin'in tıp tarihindeki en büyük devrimi, 'Maddetü'l-Hayât' adlı eserinde sarahatle ortaya koyduğu hastalıkların bulaşma (sirayet ve intan) mekanizmasıdır. Modern tıp tarihi kitapları, bulaşıcı hastalıkların gözle görülmeyen mikroorganizmalar vasıtasıyla geçtiği fikrini genellikle 17. yüzyılda mikroskobu geliştiren Antonie van Leeuwenhoek'a veya 19. yüzyılda mikropları laboratuvar ortamında izole eden Louis Pasteur ve Robert Koch'a atfeder. Oysa Akşemseddin, Leeuwenhoek'tan yaklaşık iki asır, Pasteur'den ise dört asır önce kaleme aldığı eserinde şu dehâ pırıltısı tespitleri kaydeder: 'Hastalıkların insanlarda birer birer ortaya çıktığını zannetmek hatadır. Hastalık, insandan insana sirâyet etmek (bulaşmak) suretiyle geçer. Bu bulaşma, gözle görülmeyecek kadar küçük, fakat canlı olan tohumlar (tohm-ı maraz) vasıtasıyla olur.' Akşemseddin'in burada kullandığı 'tohum' (tohm) tabiri, modern mikrobiyolojinin 'spor', 'bakteri' veya 'virüs' olarak adlandırdığı canlı ve üreyebilen patojenleri kusursuz bir metaforla ifade eder. O, havadaki, sudaki ve temas edilen eşyadaki bu görünmez canlı varlıkların sağlam bedene nüfuz ettiğini, uygun bir zemin bulduklarında çoğalarak bedenin mizaç dengesini bozduğunu ve hastalığı başlattığını klinik müşahedelere dayanarak ispat etmiştir.

Maddetü'l-Hayât'ta Akşemseddin, salgın hastalıkların (vebâ, tâûn, çiçek ve hummâ) yayılma dinamiklerini derinlemesine inceler. Ona göre hastalık tohumları, sadece hasta insanın nefesi veya temas ettiği eşyalarla değil, rüzgar ve hava cereyanlarıyla da taşınabilir. Akşemseddin'in bu tespiti, Resûl-i Ekrem Efendimiz'in (s.a.v.) 'Bir yerde vebâ çıktığını işitirseniz oraya girmeyiniz; bulunduğunuz yerde çıkarsa oradan çıkmayınız' hadîs-i şerîfinde vazettiği karantina (karantina-i şer'iyye) prensibinin biyolojik ve tıbbî zeminini aydınlatır. Akşemseddin, salgın dönemlerinde hastaların tecrit edilmesini, kullanılan kap-kacağın kaynar sularla ve sirkeyle yıkanmasını, havanın tütsüler (günlük, üzerlik ve öd ağacı) vasıtasıyla dezenfekte edilmesini tavsiye etmiştir. Bu uygulamalar, modern antisepsi ve sterilizasyon usullerinin ilk pratik adımlarıdır. Akşemseddin, hastalığın sirayetinde kişinin bünyevî direncinin (kuvvet-i müdâfia) rolüne de dikkat çekmiş; bedeni zayıf düşüren aşırı yorgunluk, yetersiz beslenme, korku ve vesvesenin mikropların yerleşmesini kolaylaştırdığını belirterek psikonöroimmünolojinin ilk tohumlarını atmıştır.

Akşemseddin'in tıp anlayışı, bir yandan Nebevî sünnetin sıhhat prensiplerine (Tıbb-ı Nebevî), diğer yandan İbn Sînâ'nın 'el-Kânûn fî't-Tıbb'ında sistemleştirdiği kadîm tecrübî tıbba dayanır. Akşemseddin, tıp ile dini birbirinden kopuk sahalar olarak gören zihniyeti kökten reddeder. Zira Kur'ân-ı Kerîm insanı hem bedenen hem ruhen ahsen-i takvîm üzere yaratılmış bir bütün olarak tanımlar; bedenin sıhhati, ruhun kemâlâtı ve ibadetin hakkıyla ifası için elzemdir. Eserinde bal, çörek otu, hacamat, misvak ve açlık gibi sünnette tavsiye edilen şifâ vasıtalarını kimyevî ve mizaçsal tahlillerle açıklar. Ancak o, Tıbb-ı Nebevî'yi lafzî bir donuklukla ele almaz; sünnetin ruhunu tecrübî araştırmalarla (istikrâ ve tecrübe) zenginleştirir. Kendisi bizzat Anadolu ve Rumeli florasını tarayarak hangi bitkinin hangi dağın yamacında, hangi mevsimde toplandığında daha keskin bir şifâ ihtiva ettiğini araştırmıştır. Bu yönüyle Akşemseddin, Tıbb-ı Nebevî'yi skolastik bir dogmaya değil, dinamik bir tabiat eczacılığına dönüştürmüştür.

Maddetü'l-Hayât'ın en felsefî boyutu, beden (cism) ile ruh (nefs) arasındaki çift yönlü psikosomatik irtibatın tahlilidir. Akşemseddin'e göre insan, sadece et ve kemikten müteşekkil mekanik bir saat değildir; bedendeki her uzuv, rûh-ı hayavânî ve rûh-ı nefsânî vasıtasıyla kalbî merkezle doğrudan irtibat halindedir. Karaciğerde, midede veya beyinde zuhur eden bir araz, çoğu zaman ruhun maruz kaldığı keder, öfke, kıskançlık veya şiddetli korkunun fiziksel tecellisidir. Bu sebeple Akşemseddin, bir hastayı tedavi ederken sadece nebâtî macunlar vermekle yetinmez; hastanın iç dünyasını, ahlâkî zaaflarını, maruz kaldığı kederleri dinler ve teşhis ederdi. Melankoli, mâlihulyâ ve vesvese gibi akıl ve ruh hastalıklarını musiki, su sesi, güzel kokular, zikir halkaları ve manevî sohbetlerle tedavi ederdi. Bu yaklaşım, daha sonra Edirne Sultan II. Bâyezid Dârüşşifâsı'nda zirvesine ulaşacak olan Osmanlı müzikoterapi ve psikiyatri geleneğinin kavramsal omurgasını teşkil etmiştir.

Tarihî menâkıbnâmeler ve tıp kaynakları, Akşemseddin'in devrinde çaresiz kabul edilen seretân (kanser) hastalığını tedavi ettiğini müttefikan nakleder. Sadrazam Çandarlı Halil Paşa'nın oğlu Süleyman Çelebi'nin ve devrin ileri gelenlerinin müzmin ur ve yaralarını cerrahî ve nebâtî müdahalelerle iyi etmesi, onun hekimlik şöhretini saraya ve orduya kadar taşımıştır. Maddetü'l-Hayât'ta Akşemseddin, kanserli dokuyu 'bedenin tabii nizamına isyan eden bozulmuş sevdâvî hılt' olarak tarif eder. Tedavide iki aşamalı bir yol izler: Birincisi, bedeni fasid maddelerden arındıran müshil ve musaffî (kan temizleyici) nebâtî kürler; ikincisi ise kanserli bölgeye haricen uygulanan dağlama (keyy) ve yakıcı merhemlerdir. Akşemseddin, kanserin erken teşhis edildiğinde tedavi edilebilir olduğunu, ancak kök saldığında cerrahî müdahalenin mikropları ve fasid hıltları diğer uzuvlara sıçratabileceğini belirterek modern onkolojinin metastaz uyarısını asırlar evvel yapmıştır.

Akşemseddin, aynı zamanda devrinin en büyük farmakoloğu (attâr-tabip) idi. Maddetü'l-Hayât'ta yüzlerce bitkinin Latince, Arapça, Farsça ve Türkçe isimlerini, yetiştiği iklimleri ve bünyevi tesirlerini listeler. Ona göre her bitki, ilâhî esmânın 'eş-Şâfî' tecellîsinin nebatlar âlemindeki müşahhas bir tefsiridir. Bitkilerin kökleri, yaprakları, tohumları ve reçineleri, muayyen nispetlerde karıştırılarak (terkîb-i edviye) macunlar, şuruplar, yakılar ve fitiller imal edilirdi. Eserinde yer alan meşhur terkiplerden biri 'Mufarrih-i Kalb' (kalbi ferahlatan macun) olup safran, amber, oğul otu (melisa), gül suyu ve inci tozundan müteşekkildir. Bu terkip hem kalp çarpıntısını giderir hem de zihne inşirah ve berraklık bahşeder. Akşemseddin, bitkisel ilaçların hazırlanmasında damıtma (taktîr), süblimleştirme (tas'îd) ve mayalama gibi simyevî usulleri kullanmış; kimyasal eczacılığın temellerini tabiî usullerle atmıştır.

Akşemseddin'in hekimliği, Osmanlı tarihinin akışını değiştiren en mühim âmillerden biridir. İstanbul kuşatması esnasında Osmanlı ordusunda baş gösteren salgın hastalıkların kontrol altına alınması, su kaynaklarının ıslahı ve yaralı gazilerin tedavisi bizzat Akşemseddin ve talebeleri tarafından sevk ve idare edilmiştir. Kuşatmanın en buhranlı günlerinde Sultan Mehmed Han'ın bedenen metanetini, ruhen azmini muhafaza eden yegâne güç Akşemseddin'in tababeti ve manevî nefesidir. Fâtih'in sık sık nükseden nikris (gut) ve mafsal ağrılarına karşı hususî diyetler ve banyo kürleri tertip eden Akşemseddin, genç padişahın sıhhatini fethin son anına kadar diri tutmuştur. Fetihten sonra Sultan Mehmed'in kendisine teklif ettiği vezirlik ve saray hekimliği unvanlarını reddederek Göynük'e çekilmesi, onun hekimliği bir dünyevî menfaat vasıtası değil, Hakk'ın rızasına matuf bir velâyet hizmeti olarak gördüğünün en berrak şahididir.

İstanbul'un fethinin ardından sarayın debdebesinden uzaklaşıp Bolu Göynük'e yerleşen Akşemseddin, burada kurduğu tekke ve dârüşşifâda ömrünün son demlerine kadar hasta tedavi etmeye ve talebe yetiştirmeye devam etmiştir. Göynük, kısa sürede Anadolu'nun dört bir yanından gelen bîçârelerin, felçlilerin, göz hastalarının ve derdine derman arayan gariplerin sığınağı haline gelmiştir. Akşemseddin'in Göynük'teki meclislerinde ilim, zikir ve şifâ iç içe idi. Gündüzleri talebelerine Maddetü'l-Hayât'tan dersler okutur, hastalara nabız teşhisi koyar ve ilaç tertip eder; geceleri ise halvethânede zikr-i Hak ile meşgul olurdu. Bu meclislerde yetişen hekimler, Osmanlı coğrafyasının dört bir yanına yayılarak Akşemseddin ekolünü asırlarca yaşatmışlardır. Göynük türbesi, bugün dahi hem manevî feyz hem de şifâ arayanların ziyaretgâhı olmaya devam etmektedir.

Modern tıp, 21. yüzyılda insanı parçalara ayıran aşırı uzmanlaşma ve mekanik biyokimya krizini aşmak için yeniden 'holistik' (bütüncül) tıp modellerine yönelmektedir. Akşemseddin'in Maddetü'l-Hayât külliyâtı, işte bu bütüncül yaklaşımın asırlar evvel inşa edilmiş en kâmil modelini sunar. İnsanın bedenini mikroptan, aklını cehaletten, kalbini ise şirk ve gafletten arındırmayı tek bir şifâ dairesinde cem' eden bu irfan, bugünün hekimliğine eşsiz bir ufuk açmaktadır. Akşemseddin bize hatırlatır ki: Hakiki hekim, sadece hastalığı def eden değil; insanı fıtratıyla, tabiatla ve Hâlık'ıyla barıştıran kimsedir. Maddetü'l-Hayât, Doğu ile Batı'nın, kadîm hikmet ile modern mikrobiyolojinin buluşma noktasıdır. Bu büyük şaheser, Osmanlı irfanının tabiatı ve insanı nasıl kucakladığını gösteren abidevî bir tıp ve marifet vesikasıdır.