Akşemseddin: Hall-i Müşkilât, Kelâm, Tasavvuf ve İrfânî Şerhler Külliyâtı

Akşemseddin, İslâm ilimler tarihinde sadece büyük bir mutasavvıf ve hekim değil, aynı zamanda Ehl-i Sünnet kelâmının en girift meselelerine nüfuz etmiş allâme bir mütekellimdir. Onun 'Hall-i Müşkilât' (Çetin Meselelerin Çözümü) adlı eseri, devrinin ulemâsı, kadıları ve müderrisleri arasında ihtilafa yol açan, zâhirî akılla çözülmesi imkânsız görünen en çetin kelâmî, felsefî ve tasavvufî suallerin şerh ve halledilmesine tahsis edilmiştir. Eserin telif üslûbu, klasik kelâm cedeli ile derin tasavvufî keşfi mezceden benzersiz bir zihnî berraklığa sahiptir. Akşemseddin, medresenin aklî delillerle tıkanıp kaldığı noktalarda tasavvufun 'keşf-i sahîh' metodunu devreye sokar; sufilerin zâhire aykırı gibi algılanan ibarelerini ise kelâmın muhkem kaideleriyle tevil eder. Bu yönüyle Hall-i Müşkilât, Osmanlı tefekküründe aklın sınırlarını tayin eden ve vahyin nûruyla aklı kemâle erdiren zirve bir metodoloji metnidir.

Hall-i Müşkilât'ın merkezî konularından ilki, Kur'ân-ı Kerîm ve Sünnet-i Seniyye'de Cenâb-ı Hakk'a nispet edilen 'yed' (el), 'vech' (yüz), 'ayn' (göz), 'istivâ' (arşa hükmetme) ve 'nüzûl' (inme) gibi zâhirî manası cismaniyeti andıran müteşâbih nassların izahıdır. Akşemseddin, bu sahada İslâm düşüncesini asırlarca bölen iki aşırı ucu; Müşebbihe/Mücessime'nin antropomorfik sapması ile Mu'tezile'nin aşırı rasyonel tahrifini kökten reddeder. Akşemseddin, Selef-i Sâlihîn'in tenzih prensibini ('Leyse ke-mislihî şey'' / O'nun benzeri hiçbir şey yoktur) esas alır; ancak İbnü'l-Arabî mektebinin irfânî tevil usûlünü uygulayarak bu lafızların arkasındaki ilâhî sıfatları ve tecellî kanunlarını açıklar. 'Yedullâh' tabirinin ilâhî kudret ve tasarrufu, 'İstivâ'nın arş mertebesindeki mutlak hakimiyet ve vahdet nizamını, 'Vechullâh'ın ise ebedî olan Zât-ı Bâht'ı ifade ettiğini hem lisanî hem de metafizik delillerle ortaya koyar.

İslâm tefekkürünün en çetin düğümü olan kader ve insan iradesi meselesi, Hall-i Müşkilât'ta fevkalade bir incelikle çözüme kavuşturulur. Akşemseddin, insanı rüzgarın önündeki kuru yaprak gibi mecbur sayan Cebriyye ile insanı kendi fiillerinin mutlak yaratıcısı addederek şirk kokan bir kudret vehmeden Mu'tezile arasındaki uçuruma düşmez. O, Mâtürîdî ve Eş'arî kelâmının 'kesb' nazariyesini Vahdet-i Vücûd'un 'istidat' doktrini ile birleştirir. İnsanın cüz'î iradesi gerçektir ve teklifin (sorumluluğun) zeminidir; kul, ezelî aynında (A'yân-ı Sâbite) bulunan kabiliyet ve talebine göre tercihini yapar, Allah Teâlâ ise o tercihin gereğini halk eder (yaratır). 'İlim malûma tabidir' kaidesince, Allah'ın ezelî ilmi insanı bir şeye zorlamaz; bilakis insanın kendi iradesiyle neyi seçeceğini ezelde bildiği için kader levhasına öyle yazmıştır. Akşemseddin, bu tahlille hem ilâhî adaleti tenzih eder hem de insanın ahlâkî mesuliyetini perçinler.

Hall-i Müşkilât'ta Akşemseddin, Ehl-i Sünnet'in 'Sıfatlar Zât'ın ne aynısıdır ne de gayrısıdır' (Lâ hüve velâ gayruh) şeklindeki meşhur kelâmî formülünü irfânî boyutta şerh eder. Mu'tezile'nin Zât'ın birliğini korumak adına sıfatları inkâr etmesini cehalet; filozofların sıfatları zihnî nispetlerden ibaret görmesini yetersizlik olarak niteler. Akşemseddin'e göre sıfatlar, Cenâb-ı Hakk'ın Zâtı'ndan ayrı bağımsız tanrılar değildir ki şirk olsun; Zât'tan tamamen soyutlanmış kuru mefhumlar da değildir ki ta'tîl (hükümsüzlük) olsun. Sıfatlar, Güneş ile Güneş'in harareti ve ziyası gibidir. Işık Güneş'in Zâtı değildir, fakat Güneş'ten ayrı bağımsız bir varlık da değildir. İlahî sıfatlar, Zât'ın kâinattaki tecellî perdeleridir; her bir mahlûk, bir veya birkaç ilâhî sıfatın mazharı olarak varlık kazanır.

Müminlerin ahirette Cenâb-ı Hakk'ı müşahede edip edemeyeceği meselesi (Rü'yetullah), kelâm ekollerinin en büyük tartışma sahalarından biridir. Mu'tezile rü'yeti imkânsız görürken, Ehl-i Sünnet ulemâsı keyfiyetsiz ve cihetsiz olarak rü'yetin hak olduğunu savunmuştur. Akşemseddin, Hall-i Müşkilât'ta bu meseleyi cismanî görüşün ötesine, basîret ve tecellî ufkuna taşır. Cennetteki rü'yet, gözün fiziki bir ışık dalgasını algılaması gibi maddî, mekânsal ve mesafeli bir bakış değildir. Zira Allah Teâlâ mekândan, yönden ve sınırlandırılmaktan münezzehtir. Ahirette müminin ruhu ve basîreti öyle bir kemâle erecektir ki, Zât-ı İlâhî'yi keyfiyetsiz ve kemiyetsiz bir 'şuhûd-ı zâtî' ile temaşa edecektir. Bu tecellî, cennet nimetlerinin en büyüğü olup, kulu mutlak aşk ve hayret makamına gark eden ebedî bir vuslattır.

Akşemseddin, hadis mecmualarında yer alan ve zâhirine bakıldığında akla veya akideye aykırı gibi görünen bazı rivayetleri Hall-i Müşkilât'ta teker teker tahlil eder. Özellikle fitne ahvali, ahir zaman alametleri, meleklerin suret değiştirmesi, amellerin tartılması (Mizan) ve Sırat köprüsünün mahiyetine dair rivayetleri ele alır. O, Arap dilinin belâgat zenginliğini, mecaz, istiare ve kinaye sanatlarını mükemmelen kullanarak bu hadislerin hakiki maksadını ortaya koyar. Amellerin Mizan'da tartılmasının maddî bir terazi değil, manevî hakikatlerin tecessüm ederek adalet terazisinde karşılık bulması olduğunu; Sırat'ın ise dünyadaki istikamet yolunun ahiretteki tecessümü olduğunu belirtir. Akşemseddin'in bu şerhleri, hadis inkârcılığına sapan şüphecilerin iddialarını kökünden çürütmüştür.

Ölüm sonrası hayat ve berzah âlemi, Akşemseddin'in hekimlik ve tasavvufî keşif birikimiyle en derin tahlillere tabi tuttuğu sahadır. Hall-i Müşkilât'ta kabir suali (Münker ve Nekir), kabir azabı ve nimetinin mahiyeti incelenir. Kabirdeki hâller, sadece toprağın altındaki çürüyen cesede ait olmadığı gibi, cesetten tamamen kopuk kuru bir ruha da ait değildir. Akşemseddin, Âlem-i Misâl doktrinini burada devreye sokar. Ölümle birlikte ruh, fiziksel cesetten ayrılır ancak misâlî bir beden (cesed-i misâlî) giyer. Dünyada işlenen hayır ve şerler, berzahta lâtif suretler kazanır; güzel ameller misk kokulu munis bir surete, kötü ameller ise azap verici mahlûklara dönüşür. Ruhun dünyadaki mezarıyla ve geride bıraktığı yakınlarıyla olan ruhanî irtibatı (kabir ziyareti ve fatihaların tesiri) berzah letafeti zaviyesinden ispat edilir.

Eserde tartışılan bir diğer mühim mesele, büyük günah işleyen müminlerin durumu ve Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) şefaatidir. Mu'tezile ve Hâricîler'in katı ve merhametsiz yaklaşımına karşı Akşemseddin, Cenâb-ı Hakk'ın 'Rahmetim gazabımı geçmiştir' kudsî fermanını ve şefaatin hakkaniyetini savunur. Şefaat, ilâhî adaleti çiğneyen keyfî bir iltimas değildir; Hakîkat-i Muhammediyye'nin evrensel rahmet tecellîsinin kâinattaki tecellisidir. Akşemseddin, şefaatin sadece ahirette değil, dünyada da mürşid-i kâmillerin himmeti ve salihlerin duası vasıtasıyla tecellî ettiğini bildirir. Kul ne kadar günahkâr olursa olsun, kalbinde hardal tanesi kadar iman ve tevhid nûru varsa, eninde sonunda ilâhî mağfiretin o kulun imdadına yetişeceğini müjdeler.

Hall-i Müşkilât'ın satır aralarında yükselen en büyük mesaj, zâhir ilmi ile bâtın irfanının ayrılmaz vahdetidir. Akşemseddin, tek başına aklın insanı şüpheler labirentinde boğacağını, tek başına kontrolsüz keşfin ise zındıklık ve şathiyat uçurumuna sürükleyeceğini ısrarla vurgular. İlim şeriattır, irfan hakikattir. Medrese akidesini tekkenin aşk ve vecdiyle beslemeyen bir toplum kurur; tekkesini medresenin fıkıh ve kelâm disiplinine bağlamayan bir toplum ise yozlaşır. Akşemseddin, bu iki pınarı tek bir havuzda birleştirerek Osmanlı Devleti'nin 'âlim-ârif' tipolojisini inşa etmiştir. Molla Fenârî'den Akşemseddin'e, Ali Kuşçu'dan İbn Kemâl'e uzanan bu çizgi, İslâm medeniyetinin altın çağını doğurmuştur.

Bugünün insanı, materyalizmin pozitivist dayatmaları ile post-modernizmin göreceli inançsızlık buhranı arasında sıkışıp kalmıştır. Akşemseddin'in Hall-i Müşkilât'ı, akıl ile kalbi, fizik ile metafiziği barıştıran ebedî reçeteleriyle günümüz krizlerine ışık tutmaktadır. Eser, hakikatin tek boyutlu olmadığını; aklın vahyî nûr ile terbiye edildiğinde kâinatın sırlarına açılan muhteşem bir anahtara dönüştüğünü gösterir. Akşemseddin'in kelâmî ve irfânî mirası, köklerinden kopmadan çağı kucaklamak isteyen mütefekkirler için vazgeçilmez bir kılavuzdur. Hall-i Müşkilât, Osmanlı irfanının akide sahasındaki en parlak burçlarından biri olarak yaşamaya devam etmektedir.