Akşemseddîn Muhammed b. Hamza ve Maddetü'l-Hayât: Bâtınî Tıp, Mikroorganizma Nazariyesi ve Risâletü'n-Nûriyye Külliyatı

Muhammed b. Hamza el-Dımaşkî el-Osmânî (792-863 / 1390-1459), tarihin Akşemseddîn (Dinin Ak Güneşi / Beyaz Şems'i) nâmıyla tanıdığı ulu velî, tabip ve mütefekkirdir. Nesebi baba cihetiyle Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk'a (r.a.) ulaşan bir sıddîkî seyyiddir. Şam'da doğmuş; yedi yaşında babası Şeyh Hamza (Kurtboğan) ile birlikte Anadolu'ya, Amasya'nın Kavak nahiyesine hicret etmiştir.

Küçük yaşta Kur'ân-ı Kerîm'i hıfzeden Akşemseddîn, Amasya ve Osmancık medreselerinde zâhirî ilimleri ikmal etmiş; tefsir, hadis, fıkıh, Arap edebiyatı ve bilhassa tıp ilminde devrinin üstadı olarak Osmancık Medresesi'ne müderris tayin edilmiştir. Yüzünün nuranî beyazlığı, daima beyaz libas giymesi ve bâtınî ilimlerdeki parıltısı sebebiyle mürşidi tarafından kendisine 'Akşemseddîn' lakabı verilmiştir.

Akşemseddîn'in tıp ilmindeki en mühim eseri Türkçe kaleme aldığı Maddetü'l-Hayât (Hayat Maddesi) adlı kitaptır. Bu eserde Akşemseddîn, tıp tarihinde çığır açan şu tarihî tespiti mikroskobun icadından ve Pasteur ile Koch'tan tam dört asır evvel kaydetmiştir:

'Cümle marazların (hastalıkların) nev'i nev'i asılları vardır. Bazı marazlar insandan insana sirayet eder (bulaşır). Bu sirayet yoluyla geçen hastalıklar, sanıldığı gibi kendiliğinden veya havanın bozulmasından husule gelmez. Belki gözle görülmeyecek kadar küçük canlı tohumlar (tohum-ı maraz / mikroplar) vasıtasıyla insandan insana geçer. Bu tohumlar canlıdır, havada ve temasta intişar eder; vücuda girdiğinde orada neşv ü nemâ bulur (çoğalır) ve bedeni hasta eder.'

Bu ifade, modern mikrobiyoloji ve bulaşıcı hastalıklar epidemiyolojisinin dünyadaki ilk sarih ve noksansız bilimsel tarifidir.

Akşemseddîn'e göre insan vücudu, nefs, ruh ve cesedin iç içe geçtiği bir berzahtır. Maddî hastalıklar nefsânî ve ruhanî dengesizliklerden; ruhanî marazlar ise bedenin gıda ve kan dengesizliğinden neş'et edebilir. Akşemseddîn, devrin vezirlerinden Çandarlı Halil Paşa'nın kızını ve Kazasker Süleyman Çelebi'yi tedavi ederken hem bitkisel terkipleri (kürleri) hem de esmâ zikirleri ve nefes dualarını (rukyeyi) mezcetmiştir.

O, tıp ile tasavvufun birbirini tamamladığını savunur: Tabip bedenin cerahatini temizlerken, mürşid-i kâmil kalbin manevî cerahatlerini (kibir, riyâ, haset, ucub) izale eder.

Zâhirî ilimlerde müderrislik makamına ulaştıktan sonra kalbinde manevî bir boşluk hisseden Akşemseddîn, devrin kutbu Hacı Bayrâm-ı Velî'ye intisap etmek üzere Ankara'ya gitmiştir. Ancak şeyhi dükkan dükkan dolaşıp dervişleri için sadaka toplarken görünce bunu nefsine ağır bularak Halep'e, Şeyh Zeynüddîn Hâfî'ye gitmek üzere yola çıkmıştır.

Halep'e vardığı gece rüyasında boynuna bir zincir takıldığını ve zincirin diğer ucunun Ankara'da Hacı Bayrâm'ın elinde olduğunu görmüştür. Uyanır uyanmaz büyük bir pişmanlıkla Ankara'ya dönmüş; Hacı Bayrâm'ın ekin biçen müridlerinin arasına girerek nefsini kırmak için köpeklere verilen aştan yemiştir. Şeyhi onun bu ihlâsını görünce boynundaki manevî zinciri çözmüş ve onu çilehâneye koymuştur. Kısa sürede seyr u sülûkünü ikmal ederek Bayrâmiyye tarikatının baş halifesi olmuştur.

II. Murad'ın vasiyetiyle genç şehzade Mehmed'in (Fâtih) terbiyesine memur edilen Akşemseddîn, 1453 İstanbul muhasarası esnasında ordunun ve genç padişahın en büyük manevî dayanağı olmuştur. Muhasaranın uzadığı, Bizans'a yardıma gelen Ceneviz donanmasının Haliç'e girmesiyle ümitsizliğin baş gösterdiği en buhranlı günlerde Fâtih'e yazdığı mektuplar birer irade ve iman abidesidir:

'Himmetini âli tut sultanım! Gevşeklik gösterme. Cenâb-ı Hakk bu fethi sana nasip eyleyecektir. Kul tedbiri alır, takdir Allâh'ındır.'

Hücresinde secdeye kapanarak başından sarığı düşene kadar ağlayıp dua ettiği ve nihayet secdeden kalkarak 'Elhamdülillâh, şu saatte İslâm askeri kaleye girdi!' müjdesini verdiği tarihî an, fethin manevî şifresidir.

Fethin hemen akabinde Sultan Mehmed, Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) mihmandarı olan yüce sahabi Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin (Hâlid b. Zeyd) surlar dibindeki kabrinin bulunmasını rica etmiştir. Akşemseddîn, fetihten sonraki günlerde sur dışındaki tepeye giderek murakabeye dalmış ve keşf-i tâm ile kabrin yerini tayin etmiştir.

'Şu noktayı kazınız, iki arşın derinlikte mermer bir taş zuhur edecek; o taşın üzerinde Kûfî hatla Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin ismi yazılıdır' buyurmuştur. Kazı yapıldığında aynen buyurduğu gibi mezar taşı ve sahabînin mübarek na'şı bozulmamış halde bulunmuş; Fâtih derhal oraya türbe ve cami inşa ettirmiştir.

Akşemseddîn sadece bir aksiyon adamı değil, derin bir tasavvuf nazariyatçısıdır. Arapça kaleme aldığı Risâletü'n-Nûriyye adlı eserinde, İbnü'l-Arabî ve Sadreddîn-i Konevî mektebinin Vahdet-i Vücûd doktrinini Ehl-i Sünnet omurgası üzerinde şerh etmiştir.

Eserde nûrun mertebeleri (Nûr-ı Zâtî, Nûr-ı Sıfâtî, Nûr-ı Esfârî), kalbin letaifi ve fenâfillâh halleri incelenir. Mutasavvıflara yöneltilen haksız ithamları ve zındıklık iddialarını çürütmek üzere Def'u Metâini's-Sûfiyye adlı müstakil bir risale daha yazarak şeriat ile hakikatin asla çatışmayacağını ispat etmiştir.

İstanbul'un fethinden sonra Fâtih Sultan Mehmed kendisine vezirlik, saraylar ve hediyeler teklif etmiş; ancak Akşemseddîn saltanatın ihtişamından ve şöhret afetinden kaçarak Bolu'nun Göynük kasabasına çekilmiştir. Orada kendi elleriyle bir değirmen ve mescid inşa etmiş, ömrünün son demlerini talebe yetiştirerek ve tefekkürle geçirmiştir.

1459 yılında Göynük'te dâr-ı bekāya irtihal eden Akşemseddîn, arkasında mikroorganizmayı asırlar önce keşfeden tıp risaleleri, tasavvuf şaheserleri ve bir cihan imparatorluğunun manevî fethini bırakmıştır.

Akşemseddîn'in Kitâbü't-Tıbb adlı eserinde yüzlerce tıbbî nebatın, kökün ve madenin terkip formülleri yer alır. Bilhassa o devirde tedavisi imkânsız görülen 'Seratân' (Kanser / Habis Urlar) üzerinde durmuş; urların cerrahî olarak tamamen temizlenmesi gerektiğini, aksi takdirde tohumlarının vücuda yayılarak hastayı helak edeceğini yazmıştır.

Ruh ve beden dengesini kuran diyet listeleri, bal şerbeti, çörekotu, zeytinyağı, üzerlik tohumu ve sülük tatbikatlarıyla koruyucu hekimliğin (hıfzıssıhha) Osmanlı'daki en büyük temsilcisi olmuştur.

Akşemseddîn müridlerine daima şu tavsiyelerde bulunurdu:

1. Lokma Helal Olmalıdır: Boğazından tek bir şüpheli lokma geçen sâlikin kalbi kararır, zikrinden lezzet alamaz.
2. İlim ile Amel İkiz Kardeştir: Amelsiz ilim vebâl, ilimsiz amel ise dalâlettir.
3. Halka Hizmet Hakk'a Hizmettir: Tabip hastasını tedavi ederken hastadan ücret talep etmeyi değil, Allah'ın rızasını ve şifaya vesile olmayı niyet etmelidir.

Göynük'teki türbe-i şerifi asırlardır bir feyiz ve şifa kaynağı olarak ziyaret edilmekte; Fâtih'in hocası, tabiblerin pîri Akşemseddîn nâmı gönüllerde yaşamaktadır.