Akbıyık Sultan: Bursa Melâmet, Vahdet-i Vücûd ve İnfak İrfânı Külliyâtı

FASIL I: Payitaht Bursa'dan Ankara'ya: Akbıyık Mehmed'in Menşei

Osmanlı'nın ilk payitahtı Bursa'nın yetiştirdiği en renkli ve derin velilerden biri olan Akbıyık Mehmed Efendi (Akbıyık Sultan), 14. yüzyılın sonlarında Bursa'da zengin ve köklü bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Bıyıklarının beyaz ve gür olmasından ötürü halk arasında "Akbıyık" lâkabıyla şöhret bulmuştur. Gençliğinde ticaretle meşgul olmuş, devrin tüccar aristokrasisi içinde yüksek bir mevki edinmiştir.

Ancak zahirî servet ve itibar, onun ruhundaki ilâhî vuslat susuzluğunu dindirememiş; dönemin manevi güneşi olan Ankara'daki Hacı Bayrâm-ı Velî hazretlerinin şöhretini işiterek her şeyini geride bırakıp Ankara'ya doğru yola çıkmıştır.

FASIL II: Hacı Bayrâm-ı Velî'ye İntisap ve Ankara Dergâhı Günleri

Akbıyık Mehmed, Ankara'da Hacı Bayrâm-ı Velî'nin huzuruna vardığında, üzerindeki ipekli kaftanları çıkarıp derviş hırkasını giymiş ve dergâhın hizmetine soyunmuştur. Hacı Bayrâm-ı Velî'nin mektebi, müritlerini sadece zikirle değil, tarlada imece usulüyle ekin biçtirerek, çarşıda esnaflık yaptırarak cemiyet içinde yoğuran bir mektepti.

Akbıyık, mürşidinin terbiyesi altında nefis tezkiyesinin en çetin safhalarından geçmiş; nefsani kibrini dergâhın aşhanesinde odun taşıyıp bulaşık yıkayarak kırmıştır. Hacı Bayrâm'ın meclisinde Akşemseddin, Yazıcızâde Mehmed gibi devrin diğer büyük ricaliyle diz dize diz kırıp sohbet dinlemiştir.

FASIL III: Mürşidin Duası: "Akbıyık Dünya İşinde, Akşemseddin Ahiret İşinde Olsun"

Menâkıbnâmelerde rivayet edildiğine göre, bir gün Hacı Bayrâm-ı Velî halifelerine dua ederken Akşemseddin'e manevi riyazet ve ilim hilafetini lütfetmiş; Akbıyık Mehmed'e ise tebessüm ederek şöyle buyurmuştur:

"Akşemseddin'imiz ahiret işleriyle, Akbıyık'ımız ise dünya işleriyle meşgul olsun! Dünyanın mülkü ona aksın, lakin kalbine zerre kadar girmesin!"

Bu dua, Akbıyık Sultan'ın hayatının manevi şifresidir. Zahirde büyük bir servet, kervanlar, dükkanlar ve gayrimenkuller sahibi olmuş; fakat bu zenginliğin hiçbirisi onun kalbine girememiş, kazandığı her bir akçeyi dergâhlara, fukaraya ve gariplere infak etmiştir.

FASIL IV: Bayrâmiyye-i Melâmiyye Neşvesi: Zâhirde Halk, Bâtında Hakk

Akbıyık Sultan, tasavvufta Melâmet neşvesinin en parlak numunelerindendir. Melâmîler, zâhirde ibadet ve zikirlerini halktan gizleyen, sıradan tüccar veya zanaatkâr gibi giyinen, kimseden takdir beklemeyen zümredir. Akbıyık lüks elbiseler giyer, atlara biner, çarşıda ticaret yapardı; lakin geceleri seccadesinde gözyaşlarıyla sabahlardı.

Zahir uleması onu zaman zaman dünyaperestlikle itham ettiğinde, o sadece sükût eder veya ince nükteyle cevap verirdi. Çünkü o bilirdi ki, hakiki zühd dünyayı terk etmek değil, dünyayı elinde tuttuğu halde ona kalben esir olmamaktır.

FASIL V: Bursa Akbıyık Mahallesi ve Dergâhının Kuruluşu

Hilafet aldıktan sonra Bursa'ya dönen Akbıyık Sultan, bugün kendi adıyla anılan Akbıyık Mahallesi'nde geniş bir dergâh, zaviye ve fukara aşevi inşa etmiştir. Bu dergâh, Bursa'nın en zengin vakıflarından biri haline gelmiştir.

Dergâhta her gün yüzlerce garibe, yolcuya ve talebeye sıcak yemek dağıtılmış; Akbıyık Sultan bizzat mutfakta kazanların başında durarak hizmet etmiştir. Bursa halkı ve esnafı, onun bereket ve himmet meclislerinde manevi nefes almıştır.

FASIL VI: Sultan II. Murad ve Fatih ile Yakınlık: İstanbul Fethine İştirak

Akbıyık Sultan, Osmanlı sarayı nezdinde fevkalade hürmet gören bir zattı. Sultan II. Murad Han kendisini sık sık ziyaret edip duasını almış; oğlu Fatih Sultan Mehmed Han ise şehzadeliğinden itibaren Akbıyık'ın muhabbet meclislerinde bulunmuştur.

1453 İstanbul kuşatmasında Akbıyık Sultan, mürşid kardeşi Akşemseddin hazretleriyle birlikte ordunun manevi saflarında yer almıştır. Fetihten sonra İstanbul'da da Cankurtaran civarında bir dergâh kurmuş, bugün Sultanahmet yakınlarındaki Akbıyık semtine ve camiine adını vermiştir.

FASIL VII: Cömertlik, İnfak ve Tüccar Dervişlik Modeli

İslâm iktisat ve ahlak tarihinde Akbıyık Sultan, tüccar derviş tipinin prototipidir. O, alın teriyle kazanılan helâl kazancın ibadet hükmünde olduğunu savunmuş; tembelliği ve başkalarına el açmayı tasavvufa aykırı görmüştür.

Kazandığı serveti bir mülkiyet değil, Hakk'ın bir emaneti olarak telakki etmiştir. Kervanlarından gelen kârı derhal vakıflara aktarır, borçluların borcunu öder, gençleri evlendirir ve fakir dervişlerin maişetini temin ederdi.

FASIL VIII: Vahdet-i Vücûd Anlayışının Pratik Hayata Tatbiki

Akbıyık Sultan, Şeyhü'l-Ekber İbnü'l-Arabî'nin Vahdet-i Vücûd felsefesini sadece nazari bir metafizik olarak bırakmamış, onu çarşıya, pazara ve insani münasebetlere taşımıştır. Ona göre mahlûkattaki her varlık, Hakk'ın esmâsının bir mazharıdır.

Dolayısıyla insana hizmet etmek, doğrudan Hakk'a hizmet etmektir. Ticarette aldatmamak, tartıda hile yapmamak, müşteriye güler yüz göstermek, Vahdet şuurunun ameli tezahürüdür. Bu anlayış, Osmanlı lonca ve ahi teşkilatının manevi çimentosu olmuştur.

FASIL IX: İntikali, Bursa'daki Türbesi ve Ebedî Miras

Akbıyık Sultan hazretleri, hicrî 860 (m. 1455) senesinde Bursa'da dâr-ı bekāya irtihal etmiştir. Cenaze namazını devrin uleması ve binlerce Bursalı edeple kılmış; na'şı Bursa'daki dergâhının haziresine defnedilmiştir.

Bugün Bursa'da Akbıyık Camii ve Türbesi, asırlardır feyiz ve bereket arayanların teberrük makamıdır. İstanbul Cankurtaran'daki Akbıyık Camii ise fethin hatırasını yaşatmaya devam etmektedir.

FASIL X: Günümüz İnsanına Servet Ahlakı ve Melâmet Dersi

Maddiyatın, tüketim çılgınlığının ve kapitalist hırsın insanı esir aldığı çağımızda Akbıyık Sultan'ın hayatı muazzam bir denge dersidir: Servete sahip olmak ayıp değildir; ayıp olan, servetin kalbe girmesi ve insanı kibre sürüklemesidir.

Akbıyık bize şunu öğretir: Eliniz çalışsın, kazanın, üretin; fakat kalbinizi sadece Yüce Yaratıcı'ya tahsis edin. Servetinizi infak edin ki ebedîleşsin. İşte hakiki melâmet ve tasavvuf budur.