Ahmed Ziyâüddîn Gümüşhânevî ve Mecmû'atü'l-Ahzâb: Evrâd, Hizbler, Duâlar ve Zikir Metafiziği Külliyatı

İslâm irfanının ve bilhassa 19. yüzyıl Osmanlı tasavvufunun en büyük rükünlerinden biri olan Ahmed Ziyâüddîn Gümüşhânevî (1813-1893), Gümüşhane'nin Emirler mahallesinde dünyaya gelmiştir. Genç yaşta Trabzon üzerinden deniz yoluyla İstanbul'a intikal etmiş, Bâbıâlî'nin ve ilim havzasının kalbi olan Mahmûd Paşa Medresesi'nde zâhirî ilimleri ikmâl etmiştir.

Zamanın en yetkin âlimlerinden fıkıh, tefsir, kelâm, mantık ve hadis icâzeti alan Gümüşhânevî, zâhirî ilimlerde allâme mertebesine eriştikten sonra Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî'nin halifelerinden Şeyh Ahmed b. Süleyman el-Ervâdî'ye intisap etmiştir. Ervâdî Hazretleri'nin manevî terbiyesinde Nakşibendiyye-Hâlidiyye seyr-i sülûkunu tamamlayarak mutlak irşad hilâfeti almıştır.

Fatih Cağaloğlu'nda tesis ettiği Gümüşhânevî Dergâhı, yalnızca bir tasavvuf ocağı değil; aynı zamanda devrin en zengin kütüphanesini, bir matbaayı ve vakıf fonlarını barındıran bir medeniyet akademisi haline gelmiştir.

Ahmed Ziyâüddîn Gümüşhânevî'nin İslâm dünyasına bıraktığı en muazzam ve emsalsiz eser, üç devasa ciltten müteşekkil olan Mecmû'atü'l-Ahzâb'dır (Hizbler, Dualar ve Evrâdlar Mecmuası). Eser, İslâm tarihi boyunca peygamberlerden, sahâbe-i kirâmdan, ehl-i beytten ve asırların büyük velilerinden nakledilen binlerce zikir, salavat, hizb ve kasideyi bir araya getirmiştir:


Gümüşhânevî, bu eser için Şam, Bağdat, Kahire, Medine ve İstanbul kütüphanelerindeki binlerce el yazması risaleyi tek tek taramış, metinleri tashih etmiş ve tek bir külliyatta meczetmiştir.

Mecmû'atü'l-Ahzâb'ın en meşhur metinlerinden biri, Kutbü'l-Aktâb Ebû'l-Hasan eş-Şâzelî'ye Kızıldeniz seferi sırasında bizzat Resûlullah (s.a.v.) tarafından ilham edildiği rivayet edilen Hizbü'l-Bahr'dır (Deniz Hizbi).

Gümüşhânevî, bu hizbin zâhirî fırtınalara karşı bir eman olduğu kadar; sâlikin kalbini vesvese, nefsânî dalgalar ve şeytanî hücumlara karşı koruyan bir 'manevî zırh' olduğunu şerh etmiştir. İçerisinde yer alan Kâf-Hâ-Yâ-Ayn-Sâd ve Hâ-Mîm-Ayn-Sîn-Kâf huruf-ı mukattaaları ile 'Feseyekfîkehumullâh ve hüve's-Semî'u'l-Alîm' âyet-i kerîmesi, Havas ilminin en yüksek tahassun (korunma) rezonansını teşkil eder.

Gümüşhânevî, Ehl-i Beyt kanalıyla (İmam Zeynelâbidîn rivayetiyle) gelen ve 1001 İsm-i Şerîf'i ihtiva eden Cevşenü'l-Kebîr'i Mecmû'atü'l-Ahzâb'ın merkezine yerleştirmiştir. Her faslında 'Sübhâneke yâ lâ ilâhe illâ ente el-gavse el-gavs hallisnâ mine'n-nâr' niyazıyla tekrarlanan bu münâcât, kulun kâinattaki bütün ilâhî sıfatlarla arınmasını sağlar.

Aynı şekilde Hz. Ali (k.v.) efendimize nisbet edilen ve İsm-i Âzam'ın remizlerini süryânî ve arapça lafızlarla ihtiva eden Kasîde-i Celcelûtiye, Gümüşhânevî'nin şerh ve tashihiyle külliyatta yer almıştır. Celcelûtiye, feleklerin dönüşünden harflerin nurâniyetine kadar kozmik nizamın anahtarlarını barındırır.

Ahmed Ziyâüddîn Gümüşhânevî sadece bir tarikat pîri değil; devrinin 'Muhaddis-i A'zam'ıdır. Telif ettiği Râmûzü'l-Ehâdîs, alfabetik tertip üzere düzenlenmiş binlerce sahih ve hasen hadis-i şerifi ihtiva eder.

Gümüşhânevî, tasavvufun sünnet-i seniyyeden bir zerre dahi ayrılamayacağını ısrarla vurgulamıştır. Ona göre şeriatsız tasavvuf zındıklık; hakikatsiz ve ahlâksız fıkıh ise kuru bir iddiadır. Râmûz, müridlerin ahlâkî tekâmülünde başucu kitabı kılınmış ve dergâhta her gün hadis dersleri icra edilmiştir.

Gümüşhânevî'nin medeniyet tasavvuru tekkelerin atıl ve pasif kaldığı çağda bir devrim niteliğindedir. O, müridlerinin zekât ve teberrularıyla biriktirilen paralarla Vakıf Sandıkları kurdurmuş, faizsiz kredi ile esnaf ve talebeye destek olmuştur.

Ayrıca dergâh bünyesinde bir matbaa satın alarak kendi telif ettiği eserleri bizzat bastırmış, Anadolu'nun ve İslâm coğrafyasının dört bir yanına yüz binlerce nüsha Mecmû'atü'l-Ahzâb ve hadis kitaplarını meccanen (ücretsiz) dağıtmıştır. Rize, Trabzon, Bayburt ve Of medreselerine kütüphaneler bağışlamış, cehaletle bizzat kitapla savaşmıştır.

1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi (93 Harbi) patlak verdiğinde Ahmed Ziyâüddîn Gümüşhânevî yaşı ilerlemiş olmasına rağmen müridlerini toplayarak bizzat Kafkas cephesine gitmiştir.

Erzurum ve Kars tabyalarında talebeleri ve dervişleriyle birlikte siperlerde savaşmış; hem askerin maneviyatını yükseltmiş hem de bilfiil düşmanla çarpışmıştır. Bu tutum, Nakşibendî yolunun 'dünyadan el çekmek' değil; hakkın ve mazlumun müdafaasında en önde durmak olduğunu tarihe altın harflerle tescillemiştir.

Gümüşhânevî Dergâhı, kendisinden sonra Hasan Hilmi Efendi, İsmâil Necati Efendi, Ömer Ziyâüddîn Dağıstânî ve Mustafa Fevzi Efendi gibi büyük âlimlerle devam etmiş; 20. yüzyılda ise Mehmed Zahid Kotku Hazretleri vasıtasıyla Türkiye'nin siyasî, akademik, iktisadî ve fikrî dönüşümünde belirleyici bir merkez olmuştur.

Gümüşhânevî'nin Mecmû'atü'l-Ahzâb'ı bugün dahi Anadolu'nun, Kafkasların ve Balkanların her köşesinde sabah ve yatsı evrâdı olarak tilavet edilmekte; manevî havanın temizlenmesinde kutbî bir paratoner vazifesi görmektedir.

Ahmed Ziyâeddin Gümüşhânevî Hazretleri'nin İslâm irfan tarihine kazandırdığı Mecmû'atü'l-Ahzâb, yeryüzünde telif edilmiş en kapsamlı zikir, dua ve vird ansiklopedisidir. Eser üç devasa cilt halinde tertip edilmiştir:

1. Cilt: Şâzelî ve Rifâî Hizibleri (Hizbü'l-Bahr, Hizbü'n-Nasr, Hizbü'l-Kebîr ve Evrâd-ı Şâzeliyye).
2. Cilt: Kâdirî, Nakşibendî ve Sühreverdî Evrâdı (Gavs-ı A'zam'ın Hizbü'l-Hıfz'ı, Şâh-ı Nakşibend'in Evrâd-ı Bahâiyye'si).
3. Cilt: Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin Ahzâbı, Kasîde-i Bürde, Delâilü'l-Hayrât ve Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) me'sûr duaları.
Bu tasnif, tüm tarikatların feyiz menbaalarını tek bir havuzda birleştiren evrensel bir manevi kütüphanedir.

Gümüşhânevî Hazretleri, tasavvuf ile hadis ilmini birbirinden asla ayırmayan bir muhaddis-sûfîdir. Cağaloğlu'ndaki Fâtıma Sultan Câmii'nde kurduğu dergâh, aynı zamanda bir Darü'l-Hadîs merkezidir. Telif ettiği Râmûzü'l-Ehâdîs, alfabetik tertibiyle binlerce sahih hadis-i şerîfi bir araya getirmiştir.

Gümüşhânevî'ye göre hadis öğrenmeden tasavvuf iddiasında bulunmak zındıklığa, tasavvuf zevkini tatmadan sadece kuru metin okumak ise fâsıklığa yol açar. Hakiki derviş, Resûlullâh'ın (s.a.v.) her bir sünnet-i seniyyesini hayatının mihveri yapan kimsedir.

Gümüşhânevî dergâhı yalnızca bir dua meclisi değil, Osmanlı'nın son döneminde ekonomik bağımsızlığı savunan bir kalkınma ocağıdır. Gümüşhânevî, müridlerinin ve Müslüman tüccarların birikimlerini bir araya getirerek faizsiz bir 'Yardımlaşma Fonu' kurmuştur.

Bu fon ile yerli kâğıt fabrikaları kurulmuş, matbaalar açılmış ve basılan yüz binlerce kitap Anadolu'nun en ücra köylerine ücretsiz dağıtılmıştır. 93 Harbi'nde bizzat müridleriyle cepheye koşan Gümüşhânevî, hem kılıç hem kalem hem de dua eri olan bir kutbü'l-aktâbdır.