Ahmed Resmî Efendi ve Hulâsatü'l-İ'tibâr: Prusya Sefâreti, 1768 Rus Harbi Eleştirisi ve Hadîkatü'r-Rüesâ Külliyâtı

18. yüzyıl Osmanlı bürokrasisinin ve diplomasisinin en keskin zekâlı, realist ve münekkit şahsiyetlerinden olan Ahmed Resmî Efendi (1700-1783), Girit adasının Resmo kasabasında dünyaya gelmiştir. Genç yaşta ilim tahsili için İstanbul'a gelmiş; devrin büyük âlimlerinden tefsir, hadis, felsefe, edebiyat ve hat meşk etmiştir.

Bâb-ı Âlî'nin en seçkin yazı dairesi olan Mektûbî-i Sadr-ı Âlî Kalemi'ne intisap eden Ahmed Resmî, inşâ kabiliyeti, diplomatik üslûbu ve lisan vukufu ile kısa zamanda temayüz etmiştir. Sadrazam Koca Râgıb Paşa'nın takdirini kazanmış, devletin dış münasebetlerinde en kritik müzakereleri yürüten kâtipler heyetinin başına getirilmiştir.

«Devlet idaresinde en büyük felaket, cehaletle harmanlanmış hamasettir. Kendi kuvvetini tartamayan, düşmanın fenni ve hilesinden habersiz olan rical, koca bir imparatorluğu hayaller uğruna ateşe atar.» — Ahmed Resmî Efendi

Ahmed Resmî, Osmanlı'nın hem Viyana'ya hem de yükselen yeni askerî güç olan Prusya'nın başkenti Berlin'e gönderdiği ilk büyük fevkalade elçi olarak diplomasi tarihine adını altın harflerle yazdırmıştır.

Sultan III. Mustafa'nın cülûsunu Avusturya İmparatoriçesi Maria Theresia'ya tebliğ etmek ve dostluk bağlarını yenilemek üzere 1757 senesinde Viyana'ya fevkalade elçi tayin edilen Ahmed Resmî Efendi, burada yazdığı Sefâretnâme-i Viyana ile diplomatik edebiyatın zirve örneklerinden birini vermiştir.

Viyana Sefâretnâmesi'nin dikkat çeken başlıkları:

• Avusturya Sarayının Teşrifatı: Hofburg Sarayı'nda İmparatoriçe Maria Theresia ve maiyetiyle yapılan resmi kabuller, protokol nezaketi ve hediyeleşmeler.
• Tuna Boyları Tahkimatı: Belgrad'dan Viyana'ya uzanan yol boyundaki kalelerin, tabyaların ve Avusturya ordu garnizonlarının askerî intizamının tetkiki.
• Müesseseler ve Şehir Hayatı: Viyana'daki kütüphaneler, darphaneler, top dökümhaneleri ve hastanelerin işleyişine dair raporlar.

Ahmed Resmî, Avusturya'nın iç buhranlarını ve Yedi Yıl Harpleri sebebiyle düştüğü malî sıkıntıları saraya büyük bir isabetle bildirmiştir.

Yedi Yıl Harpleri'nin (1756-1763) akabinde Avrupa'nın dengelerini altüst eden Prusya Kralı II. Friedrich (Büyük Friedrich), Osmanlı Devleti ile ittifak kurmak arzusundaydı. Sultan III. Mustafa ve Sadrazam Hamza Hâmid Paşa, Prusya'nın askerî ve siyasî kudretini bizzat yerinde görmek üzere Ahmed Resmî Efendi'yi Berlin'e göndermiştir.

Ahmed Resmî'nin Sefâretnâme-i Prusya adlı eserinde naklettiği Büyük Friedrich portresi ve diyalogları:

«Prusya Kralı Friedrich, debdebe ve israftan kaçınan, üzerinde sade bir asker kaputu taşıyan, sabahın erken vaktinde bizzat kışlaları ve talimleri teftiş eden emsalsiz bir kumandandır. Ordusunda liyakatten gayrı hiçbir nesneye itibar edilmez; ne asalet ne servet bir neferi zabit yapmaya yetmez.»

Friedrich, Ahmed Resmî'ye şu tarihî tavsiyede bulunmuştur: «Komşularınızın zaaflarına aldanıp harbe girmeyin; evvela hazinenizi doldurun, askerinizi talim ettirin ve sulhün nimetlerini devşirin.» Ahmed Resmî bu nasihatleri rapor etmiş, ancak saraydaki haris rical bu ikazlara kulak tıkamıştır.

Sadrazam Muhsinzâde Mehmed Paşa'nın muhalefetine rağmen, saraydaki maceracı ulema ve vüzerânın kışkırtmasıyla 1768 senesinde Rusya'ya harp ilan edilmiştir. Ahmed Resmî Efendi, ordu-yı hümâyunda Ordu Kâtipliği ve Çavuşbaşılık vazifesiyle bizzat cephede yer almıştır.

Resmî Efendi'nin cephedeki feci müşahedeleri:

• Talimsiz ve Başıboş Ordu: Yıllardır sulh içinde yaşayan, barut kokusu bilmeyen ve sadece maaş almak için orduya yazılan yüz binlerce başıboş askerin disiplinsizliği.
• Kumandanların Kibri ve Cehaleti: Sadrazamların ve seraskerlerin harita okumaktan aciz oluşu, Tuna nehri geçitlerini bilmemesi ve sahte zafer raporlarıyla sarayı kandırması.
• Lojistik ve İaşe Çöküşü: Zahire ambarlarının yağmalanması, askerin açlıktan atlarını kesmesi ve cephanenin bataklıklarda çürümesi.

Kartal (Larga) ve Kagul meydan muharebelerinde yaşanan panik bozgunlarını bizzat yaşayan Ahmed Resmî, devleti bekleyen uçurumu görmüştür.

Ahmed Resmî Efendi'nin adını ölümsüzleştiren asıl başyapıtı, 1768-1774 harbinin acı bilançosunu çıkardığı Hulâsatü'l-İ'tibâr (İbretlerin Özü) adlı felsefî-tarihî risalesidir. Bu eser, Osmanlı edebiyatında eşine az rastlanan bir acı hakikat manifestosudur.

Hulâsatü'l-İ'tibâr'ın temel tezleri:

Eser, bir devletin çöküş psikolojisini anlatan emsalsiz bir sosyoloji şaheseridir.

1774 senesinde ordu Şumnu'da tamamen kuşatıldığında, devleti yok olmaktan kurtarmak üzere Rus Mareşali Rumyantsev ile sulh masasına oturan Osmanlı murahhaslar heyetinin başında Ahmed Resmî Efendi ve İbrâhim Münib Efendi vardı.

Ahmed Resmî, çaresizlik içinde imzalamak zorunda kaldığı Küçük Kaynarca Muahedesi ile:

• Kırım'ın Bağımsızlığı: Üç yüz yıllık İslâm ve Türk yurdu Kırım Hanlığı'nın Osmanlı'dan koparılması ve Rus işgaline açık hale gelmesi.
• Karadeniz ve Boğazların Statüsü: Rus donanmasının Karadeniz'e girmesi ve ticaret gemilerine serbest geçiş hakkı tanınması.
• Büyük Harp Tazminatı: Hazineyi iflasın eşiğine getiren 4,5 milyon rublelik savaş tazminatı yükü.

Ahmed Resmî, bu anlaşmayı imzalarken duyduğu ıstırabı ve diplomasinin askerî hezimeti telafi edemeyeceği gerçeğini tarihe kaydetmiştir.

Ahmed Resmî Efendi, sadece bir eleştirmen değil, aynı zamanda muazzam bir bürokrasi tarihçisidir. Telif ettiği Hadîkatü'r-Rüesâ (Reislerin Bahçesi), Osmanlı Devleti'nin dış politikasını idare eden Reisülküttâbların (Hariciye Nazırlarının) müstakil biyografilerini toplayan ilk ve en muteber eserdir.

Eserde incelenen hususlar:

• Fâtih'ten 1774'e Kadar 67 Reisülküttâb: Her bir reisin tahsili, menşei, memuriyetleri, katıldığı muahedeler, sefaretleri ve şahsî meziyetleri.
• Bâb-ı Âlî Kalem Teşkilatı: Âmedî, Mektûbî, Beylikçi ve Teşrifatçı kalemlerinin vazife taksimatı ve diplomatik yazışma usulleri.
• Lisan ve Tercüme Meselesi: Fenerli Rum tercümanlara olan bağımlılığın getirdiği casusluk ve istihbarat zaafları; Müslüman gençlerin Batı dillerini öğrenmesi lüzumu.

Bu eser, Osmanlı hariciye tarihinin temel başvuru kaynağıdır.

Ahmed Resmî'nin bir diğer mühim biyografik eseri ise Hamîletü'l-Küberâ adını taşır. Bu eser, Harem-i Hümâyun'un ve Haremeyn Evkafı'nın en yetkili idarecisi olan Dârüssaâde (Kızlar) Ağaları'nın tarihini ihtiva eder.

Eserin ehemmiyeti:

• Saray İçi Nüfuz Mücadeleleri: Ağaların veziriazam tayinlerindeki rolleri, padişah valideleriyle (Valide Sultanlar) kurdukları ittifaklar.
• Vakıf İdaresi: Mekke ve Medine vakıflarının idaresinde yapılan suiistimaller ve reform teşebbüsleri.
• Enderûn İntizamı: Saray teşrifatı ve harem ağalığı müessesesinin tahlili.

Resmî Efendi, sarayın iç mekanizmasını da dış siyaset kadar keskin bir tenkit süzgecinden geçirmiştir.

Ahmed Resmî Efendi, Osmanlı düşünce tarihinde «Realizmin Babası» kabul edilir. O, içi boş hamasî nutuklarla devleti batıranlara karşı aklın, ilmin ve fennin bayraktarlığını yapmıştır.

Felsefesinin temel sütunları:

• Güç Dengesi (Muvâzene) Şuuru: Dünyada yeni bir güç dengesinin kurulduğunu, Osmanlı'nın artık tek başına bütün Hıristiyan ittifaklarına meydan okuyamayacağını ve akıllı ittifaklar kurması gerektiğini savunmuştur.
• Tedbîr-i Umûr ve Fen: Düşmanın topçuluğu, hendesesi ve taktiği alınmadıkça sadece cesaretle zafer kazanılamayacağını açıkça haykırmıştır.
• Sulhün Değeri: «En kötü sulh, en parlak harpten evladır» prensibini benimsemiş; lüzumsuz maceralardan kaçınmayı devletin bekası için şart görmüştür.

«Tarihten ibret almayan bir millet, aynı hezimeti bin kere yaşamaya mahkûmdur. Bizim düşmanımız Moskof'tan ziyade kendi içimizdeki kibir, cehalet ve intizamsızlıktır.» — Ahmed Resmî Efendi

Ahmed Resmî Efendi, fırtınalı bir ömürden, sefaretlerden ve harp meydanlarından sonra İstanbul'a dönmüş; Matbah-ı Âmire Eminliği gibi yüksek idarî makamlarda bulunduktan sonra 1783 senesinde vefat etmiştir. Kabri Üsküdar Karacaahmet Mezarlığı'ndadır.

Onun mirası, Sultan III. Selim'in Nizâm-ı Cedîd reformlarına ve nihayet Tanzimat Fermanı'na giden yolda Osmanlı aydınlarının zihnini açan en parlak meşale olmuştur. Cevdet Paşa, Târîh-i Cevdet'inde Ahmed Resmî'nin tespitlerini hürmetle iktibas etmiş ve onu «asranın yegâne basiret sahibi diplomatı» olarak övmüştür.

Babinger ve Unat gibi yerli ve yabancı tarihçiler, Ahmed Resmî'yi modern Türk diplomasisinin ve eleştirel tarihçiliğin öncüsü saymışlardır.

«Hulâsatü'l-İ'tibâr, bir milletin felaket günlerinde aynaya bakıp kendisiyle yüzleşme cesaretinin abidesidir. Ahmed Resmî, yarayı gizlemek yerine neşter vurarak geleceğin ıslahatçılarına yol göstermiştir.»

Onun sefâretnâmeleri ve tarihleri, bugün de uluslararası ilişkiler, kriz diplomasisi ve devlet yönetimi sahasında ders kitabı olarak okunacak kıymettedir.