Ahmed İbn Fazlân: er-Rihle, İtil (Volga) Bulgarları Seyahati, İslâm Coğrafya İrfânı ve Antropolojisi Külliyâtı

Hicrî IV. asrın başında (miladî 921-922), İslâm medeniyetinin kalbi Bağdat'tan yeryüzünün o devirde bilinen en kuzey uçlarına doğru tarihin en mühim diplomatik ve ilmî seferlerinden biri icra edilmiştir. Bu seferin kâtibi, müşahidi ve rûhu Ahmed b. Fazlân b. el-Abbâs b. Râşid b. Hammâd'dır.

İtil (Volga) Bulgar Hükümdarı Almış Han (İslâmî adıyla Ca'fer b. Abdullah), Abbâsî Halifesi el-Muktedir-Billâh'a elçiler göndererek İslâm dinini kabul ettiklerini, kendilerine dinin ahkâmını öğretecek fakihler, cami ve kale inşa edecek mimarlar gönderilmesini talep etmiştir. Halife Muktedir-Billâh, bu mühim tebliğ ve diplomasi heyetine fıkıh, lügat ve idare kabiliyeti yüksek olan Ahmed İbn Fazlân'ı başkâtip ve dinî rehber olarak tayin etmiştir.

11 Safer 309 (21 Haziran 921) tarihinde Bağdat'tan hareket eden kervan; Rey, Nîşâbur, Merv, Buhârâ, Hârizm, Üstyurt platosu ve Yayık nehrini aşarak 12 Muharrem 310 (12 Mayıs 922) tarihinde İtil Bulgarlarının başkentine vasıl olmuştur. İbn Fazlân, bu meşakkatli yolculukta gördüğü bütün kavimleri, coğrafyaları, inançları ve örfleri eşsiz bir ilmî tarafsızlıkla kaydetmiştir.

İbn Fazlân'ın seyahatini anlattığı ve kısaca er-Rihle (Seyahatnâme / Kitâb-ı İbn Fazlân) olarak bilinen eseri, asırlar boyunca kayıp sanılmış; sadece Yâkūt el-Hamevî'nin Mu'cemü'l-Büldân'ındaki özet iktibaslarla tanınmıştır. Ancak 1923 senesinde büyük Türk tarihçisi Zeki Velidi Togan'ın İran Meşhed'deki Âsitâne-i Kuds-i Razavî Kütüphanesi'nde eserin eksiksiz ana nüshasını keşfetmesiyle dünya ilim tarihi adeta yeniden yazılmıştır.

Eser, sıradan bir seyahat günlüğü değildir; kılı kırk yaran bir etnografik monografi, antropolojik tahlil ve sosyolojik şaheserdir. İbn Fazlân, gördüğü her hadiseyi abartıdan, hurafeden ve taassuptan uzak bir gözlemci dikkatiyle kaleme almıştır.

Kuzey Asya ve Doğu Avrupa kavimlerinin X. yüzyıldaki içtimaî yapısı, hukuk anlayışları, cenaze merasimleri, giyimleri, iktisatları ve inançları hakkında dünyada mevcut en eski ve en sahih birincil kaynak İbn Fazlân'ın bu Rihle'sidir.

İbn Fazlân'ın eserinin en kıymetli fasıllarından birini, henüz İslâmiyet'i kitleler halinde kabul etmemiş olan göçebe Oğuz Türkleri hakkındaki müşâhedeleri teşkil eder. İbn Fazlân, Hârizm'den sonra karşılaştığı Oğuzların kıl çadırlarda yaşadıklarını, fevkalade muharip ve hür bir tabiata sahip olduklarını nakleder.

Oğuzların misafirperverliğini, yabancıya hürmetini ve hırsızlığa karşı tavizsiz cezalarını kaydeder. 'Biri hırsızlık yaparsa iki ağacı eğip bacaklarına bağlarlar ve ağaçları bırakarak onu ikiye bölerler' diyerek Türk töresindeki adalet ve emniyet hassasiyetini vurgular.

Ayrıca Oğuzların tek bir Yaratıcıya olan inançlarını; başları sıkıştığında gökyüzüne bakarak 'Bir Tanrı' dediklerini nakletmesi, Türklerin kadim tek tanrı (Gök Tanrı) inancının İslâm tevhid akidesine ne kadar yakın olduğunu gösteren en mühim tarihî vesikadır.

Oğuz bozkırlarını geçtikten sonra İbn Fazlân, Peçenekler ve Başkurtlar (Baskirt) ile temas kurmuştur. Peçeneklerin göçebe hayatını ve Yayık civarındaki dağınık obalarını tasvir eder. Başkurtlar arasına girdiğinde ise onların orman ve bozkır avcılığıyla geçinen, son derece cesur ve çetin tabiatlı insanlar olduğunu zikreder.

Başkurtların inanç dünyasındaki çeşitliliği tarafsızca kaydeder; içlerinden bazılarının yılanlara, balıklara veya turna kuşlarına hürmet ettiğini, ancak büyük bir kısmının göklerin Rabbi olan tek bir Hâlık'ı tanıdığını belirtir. İbn Fazlân, bu kavimler arasında İslâm'ı tanıyan bazı fertlerin bulunduğunu ve kendilerine Kur'an sûrelerini öğrettiğini anlatır.

Sert soğuklar, buz tutan nehirler ve vahşi ormanlar karşısında insanın hayatta kalma mücadelesi, İbn Fazlân'ın kaleminde coğrafî bir destan hüviyetine bürünür.

İbn Fazlân heyetinin İtil Bulgarlarının merkezine ulaşması, İslâm ve Türk-Tatar tarihi açısından dönüm noktasıdır. Hükümdar Almış Han, heyeti at sırtında iki fersah önceden karşılamış, toprağa kapanarak Allah'a şükretmiştir.

İbn Fazlân, Halife Muktedir-Billâh'ın mektubunu ve hil'atlerini hükümdara takdim etmiş; mektup okunurken bütün Bulgar beyleri ve halkı hürmetle ayakta dinlemiştir. O cuma günü Bulgar camiinde okunan ilk resmî hutbede, Halife'nin ve ardından Bulgar Hükümdarı Ca'fer b. Abdullah'ın ismi zikredilerek İtil Bulgar Devleti resmen bir İslâm Devleti olarak tescil edilmiştir.

İbn Fazlân, Bulgarlar arasında fıkhî hükümleri, namaz vakitlerini, ezanı ve abdesti bizzat talim etmiş; sarayda fıkıh meclisleri tertip ederek İslâm adalet nizamını tesis etmiştir.

İbn Fazlân'ın İtil boylarında karşılaştığı en şaşırtıcı hadiselerden biri, kuzey enlemlerine has Beyaz Geceler (Gecenin neredeyse hiç kararmaması) olgusudur. İbn Fazlân, ufukta güneş battıktan hemen sonra şafağın söktüğünü, akşam namazı ile sabah namazı arasındaki vaktin bir çorba pişirme müddeti kadar kısaldığını hayretle müşahede etmiştir.

Bu coğrafî durum, İslâm fıkhında o devre kadar Irak ve Hicaz havzasında karşılaşılmamış yeni bir fıkhî meseleyi (yatsı namazının vaktinin girip girmediği meselesini) ortaya çıkarmıştır. İbn Fazlân, devrin ulemasının fetvalarına ve takdirî ölçülere dayanarak namaz vakitlerinin nasıl cem ve tayin edileceğini Bulgarlara öğretmiştir.

Aynı şekilde kışın günlerin bir saat kadar kısalıp gecelerin uzaması, İslâm astronomi ve takvim ilminin evrenselliğini kanıtlayan eşsiz bir saha tecrübesi olmuştur.

Dünya tarihçileri ve arkeologları nezdinde İbn Fazlân'ı benzersiz kılan en meşhur bahis, İtil nehrine ticaret için inen Rûs / Vâryaglar (İskandinav kökenli Viking savaşçıları) hakkındaki detaylı tasvirleridir. Batı dünyasında Vikinglerin gündelik hayatı ve defin merasimleri hakkında bu derecede tafsilatlı hiçbir çağdaş kaynak yoktur.

İbn Fazlân, onların fiziki yapısını 'palmiye ağaçları gibi uzun boylu, sarışın ve kızıl tenli' olarak anlatır; boyunlarından tırnaklarına kadar dövmelerle kaplı olduklarını, kılıç ve baltalarını yanlarından hiç ayırmadıklarını zikreder. Ticaret usûllerini, temizlik anlayışlarını ve putlara adak kurban etmelerini en ince teferruatına kadar kaydeder.

Bilhassa bir Rûs reisinin vefatı üzerine icra edilen Gemi Defin Âyini'ni (cenazenin gemiye konulup kölesiyle birlikte yakılması merasimi) bizzat gözleriyle görmüş ve adım adım tasvir etmiştir. Bu metin, modern arkeolojide Viking mezar kazılarının en büyük kılavuz metni kabul edilir.

İbn Fazlân için seyahat sadece siyasî bir görev değil; Kur'an-ı Kerîm'in 'De ki: Yeryüzünde gezin de Allah'ın yaratılışı nasıl başlattığını görün' (Ankebût, 20) âyet-i celîlesinin fiilî bir tefsiridir.

O, kâinattaki iklim kuşaklarını, nehirlerin akışını, karların ve buzların altındaki hayatı, dillerin ve renklerin farklılığını Cenâb-ı Hakk'ın sınırsız kudret ve hikmetinin tecellîleri olarak mütalaa etmiştir. İbn Fazlân'ın bakışında kibir veya sömürgeci bir üstünlük taslama yoktur; bilakis her kavmin içinde fıtrattan kalan hakikat kırıntılarını arayan bir irfan gözü vardır.

Bu coğrafya irfânı, İslâm medeniyetinin X. yüzyılda sadece askerî ve ticarî olarak değil; fikrî ve zihnî olarak da küresel bir ufka sahip olduğunu ispatlar.

İbn Fazlân, seyahati boyunca karşılaştığı dondurucu ayazlarda, açlık tehlikelerinde ve vahşi bozkır çapulcuları karşısında asla zarafetini, iffetini ve iman vakarını kaybetmemiştir. Hediyeleşmede adaleti gözetmiş, rüşvet ve hıyanetten fersah fersah uzak durmuştur.

Müslüman bir diplomatın yabancı hükümdarlar ve gayrimüslim kavimler karşısındaki duruşunun numunesidir. Ne tefrite düşerek İslâm'ın izzetini zedelemiş, ne de ifrata kaçarak muhataplarını tahkir etmiştir. Bulgar Hükümdarı Almış Han ile aralarında geçen ilmî ve fıkhî münazaralarda dâimâ hakkı savunmuş, yanlış adetleri hikmet ve tatlı dille ıslah etmiştir.

Onun bu yüksek karakteri, İtil boylarında İslâmiyet'in kök salmasında askerî ordulardan çok daha tesirli bir mânevî fetih amili olmuştur.

Ahmed İbn Fazlân'ın er-Rihle'si, bugün Harvard'dan Sorbonne'a, Moskova'dan İstanbul'a kadar dünya üniversitelerinde Orta Çağ tarihinin, Türkologların, Slavistlerin ve İskandinav araştırmacılarının en kıymetli başvuru kaynağıdır. Michael Crichton'ın ünlü romanına ve Hollywood sinemasına ilham veren bu seyahat, Doğu-Batı karşılaşmasının en asil vesikasıdır.

İtil boylarında gece gökyüzünü kaplayan yeşil ve kırmızı Kuzey Işıklarını (Aurora Borealis) dehşet ve hayranlıkla izleyen İbn Fazlân, bu manzarayı meleklerin ve ruhanîlerin gökteki saf tutuşu olarak tefekkür etmiştir. Onun mirası; bilinmeyenden korkmak yerine ilim ve iman meşalesiyle bilinmeyene yürümektir.

İbn Fazlân, Bağdat medeniyetinin nurlarını İtil boylarına taşıyan bir iman elçisi, Avrasya bozkırlarını tarihe hediye eden ölümsüz bir seyyah-ı âlemdir.