Ahmed el-Gazâlî ve Sevânihü'l-Uşşâk: İlahî Aşk Metafiziği, Mezheb-i Işk Doktrini ve Ruhun Miracı Külliyatı

İslâm irfan tarihinin en cüretkâr, en coşkulu ve metafizik aşkı felsefi bir derinlikle inşa eden zirve kutuplarından biri Mecdüddîn Ebü'l-Fütûh Ahmed b. Muhammed el-Gazâlî'dir (ö. 520 / 1126). Tûs'ta doğan Ahmed el-Gazâlî, İslâm düşüncesinin Hüccetü'l-İslâm'ı olan İmam Ebû Hâmid Muhammed el-Gazâlî'nin küçük kardeşidir. Ebû Hâmid Bağdat Nizâmiye Medresesi'ndeki başmüderrislik kürsüsünü terk edip uzlete çekildiğinde, bu muazzam kürsüyü emanet ettiği tek isim kardeşi Ahmed el-Gazâlî olmuştur. Fakat Ahmed el-Gazâlî, medresenin lafızcı kalıplarına ve kelâmî münazaralarına sığmayacak derecede 'aşk ile sarhoş' (mest-i aşk) bir ruhanî dehâdır. Kısa bir müddet sonra o da kürsüyü bırakmış; Horasan, Hemedan, Kazvin ve Bağdat çöllerinde dervişlerle, hakikat talipleriyle bir ömür sürmüştür. O, Horasan melâmetiyyesinin saf samimiyeti ile tasavvufî tefekkürü birleştirmiş; İbnü'l-Arabî'den bir asır evvel, aşkı varlığın yegâne varoluş ilkesi (ontolojik tözü) kılan 'Mezheb-i Işk' (Aşk Mezhebi) çığırını açmıştır.

Ahmed el-Gazâlî'nin Horasan irfanındaki müstesna yeri, onun zâhirî ilimlerdeki dehâsını aşk ateşiyle eritip küle çevirmesinde yatar. Gençliğinde fıkıh ve kelâm tahsil etmiş, Şâfiî fıkhının en çetin meselelerinde fetvalar vermiştir. Ebû Saîd-i Ebü'l-Hayr ve Ebû Ali el-Fârmezî gibi Horasan pîrlerinin manevi nazarlarına mazhar olmuş; tasavvufî terbiyesini Şeyh Ebû Bekir Nessâc et-Tûsî'nin dergâhında ikmal etmiştir.

Onun sohbet meclisleri sadece sufileri değil; Bağdat'ın kadılarını, vezirlerini ve medrese müderrislerini de cezb etmiştir. Ahmed el-Gazâlî kürsüye çıktığında kâğıttan veya kitaptan konuşmaz; kalbinden fışkıran hikmet çağlayanlarını coşkuyla akıtırdı. Öyle ki onun meclislerinde ilahî aşkın heybetinden vecd ile feryat edenler, bayılanlar ve hayatını Hak yoluna adayanlar olurdu.

Ebû Hâmid el-Gazâlî ile Ahmed el-Gazâlî arasındaki münasebet, İslâm medeniyetinde akıl-şeriat dengesi ile doğrudan irfanî tecrübenin (zevk ve vicdan) en büyüleyici karşılaşmasıdır. Rivayet edilir ki Ebû Hâmid camide namaz kıldırırken kardeşi Ahmed cemaatten ayrılmış ve namaza uymamıştır. Sebebi sorulduğunda Ahmed: 'Kardeşim, sen namazda iken aklın fıkıh meselelerinde kanın necis olup olmadığı bahsindeydi; ben ise Arş'ın nûruna müstağrak idim' demiştir. Ebû Hâmid bu derin sezgiyi tasdik etmiş ve hakikati teslim etmiştir. Ebû Hâmid, İhyâu Ulûmi'd-Dîn ile İslâm dünyasının zâhirî nizamını kurtarmış ve ahlakı ayağa kaldırmıştır. Ahmed el-Gazâlî ise bu binanın içine ilahî aşkın yakıcı ateşini yerleştirmiştir. Birisi aklın ve şeriatın hudutlarını çizen bir mizan, diğeri ise bu hudutların ötesindeki lâhût âlemine kanatlanan bir aşktır.

Ahmed el-Gazâlî'nin şaheseri olan Sevânihü'l-Uşşâk (Âşıkların İlhamları / Aşkın Halleri), İslâm irfan tarihinde aşk metafiziğine dair kaleme alınmış ilk müstakil ve en tesirli Farsça eserdir. Kısa, aforizmatik, şiirsel ve sembollerle örülü 77 fasıldan meydana gelen bu risale, klasik nazım ile nâsir sanatını fevkalade bir zarafetle harmanlar. Eserin telif üslubu, mantıkî önermelerle değil; doğrudan kalbî müşahede ve zevk diliyle inşa edilmiştir. Gazâlî eserde aşkın hallerini, cemâlin tecellilerini, âşık ile ma'şûk arasındaki ontolojik bağı bir aynalar galerisi gibi tasvir eder. Ona göre lisan, aşkın hakikatini anlatmaktan âcizdir; lisan ancak aşkın kıyısındaki kumları gösterir, ummanın dibindeki inciler ise ancak fenâ ve istiğrak ile bilinir.

Sevânihü'l-Uşşâk metninin lisanı, Farsçanın ulaştığı en yüksek sembolik ve estetik zirvedir. Gazâlî bu eserde geleneksel kelâm veya felsefe terminolojisini kullanmaz; onun lügati 'Zülf' (saç/kesret perdesi), 'Ruh' (yanak/vahdet tecellîsi), 'Hâl' (ben/vahdet noktası), 'Kadeh' (kalp), 'Bâde' (ilahî aşk) ve 'Meyhâne' (irfan meclisi) remizleriyle doludur.

Gazâlî'ye göre insan kalbi, aşkın konakladığı bir saraydır. Aşk bu saraya girdiğinde benlik sultanını tahtından indirir; aklı vezirlikten azleder ve kendi mutlak hâkimiyetini kurar. Sevânih'teki her bir aforizma, âşığın nefsanî arzulardan sıyrılıp sırf İlahî Zât'ın sevgisinde nasıl eridiğini gösteren birer basamaktır.

Sevânih'in temel felsefi tezi, varlığın başlangıcı ve sonunun bizzat Aşk (Işk) olduğudur. Ahmed el-Gazâlî'ye göre âşık ve ma'şûk, Aşk'ın iki veçhesinden ibarettir. Henüz hiçbir mahlukat yokken, zaman ve mekân yaratılmamışken Hak Teâlâ kendi Zât'ında Aşk idi, Âşık idi ve Ma'şûk idi. Yaratılış, Aşk'ın kendi cemâlini müşahede etme arzusundan doğmuştur. Cenâb-ı Hak kendi hüsnünü görmek için eşyayı bir ayna olarak halk etmiştir. Bu sebeple varlık âlemindeki her muhabbet, nihayetinde ilahî Aşk'ın bir yansımasıdır. Âşık, bu hakikate erdiği vakit kendi benliğinden geçer (Fenâ). Başlangıçta âşık ma'şûku aradığını zanneder; fakat yolun sonunda anlar ki asıl arayan ve talep eden ma'şûkun ta kendisidir. Ma'şûkun cazibesi olmasa, âşık bir adım dahi atamazdı.

Zâtî Aşk ontolojisi bahsinde Ahmed el-Gazâlî'nin ortaya koyduğu fikirler, İslâm düşüncesinde 'Vahdet-i Şuhûd' ve 'Vahdet-i Vücûd' nazariyelerinin tohumlarını taşır. Gazâlî der ki: Âşık henüz yolun başındayken kendini 'seven', Allah'ı ise 'sevilen' zanneder. Bu ikilik (düalizm), aşkın henüz ham olduğunu gösterir.

Ne zaman ki aşk kemâle erer; âşık anlar ki bu âlemde seven de, sevilen de, aşkın bizzat kendisi de tek bir Zât'tır. Kulun Allah'ı sevmesi, aslında Allah'ın kendi cemâline olan ezelî muhabbetinin o kulun kalbindeki tecellîsinden ibarettir. Dolayısıyla kul aradan çekilir; geriye sadece 'Küllü men aleyhâ fân ve yebkâ vechü Rabbike zü'l-celâli ve'l-ikrâm' (Rahmân, 26-27) hakikati kalır.

Ahmed el-Gazâlî'nin doktrininde Hüsn (Güzellik) ile Aşk ikiz kardeştir. Hüsn, ma'şûkun sıfatıdır; Aşk ise âşıkın sermayesidir. Güzellik zâtı gereği gizli kalamaz; o zuhûr ve tecellî etmek ister. Aşk ise bu tecellîyi karşılayan kalbî bir idraktir. Gazâlî, mahlukattaki zâhirî güzellikleri (tabiat, insan, sanat) asla mutlaklaştırmaz; fakat onları ilahî cemâlin birer tecellî aynası (mezhar) olarak görür. Âşık, surete takılıp kalırsa putperest olur; fakat suretin arkasındaki Nûr-ı İlahî'yi temâşâ ederse hakiki muvahhid olur. 'Suret bir kadehtir, mânâ ise içindeki şarap' der Gazâlî. Kadehe takılan sarhoş olamaz; kadehten şaraba geçen ise hakiki vahdet lezzetini tadar.

Sevânih'in en can alıcı fasılları, aşk yolundaki çile, melâmet ve ıstırabın metafizik tahliline ayrılmıştır. Gazâlî'ye göre konfor, rehavet ve selamet arayan kimse asla âşık olamaz. Aşkın gıdası belâdır, tuzu ise gözyaşıdır. Nefis, ancak aşkın ateşiyle yandığı zaman saflaşır ve tezkiye olur. Tıpkı altının cürufundan arınması için potada erimesi gibi; insan ruhu da benlik kibrinden, bencillikten ve masivâ bağlarından ancak aşk belâsıyla kurtulur. Bu sebeple âşık, ma'şûkun celâlî tecellîlerini, cefasını ve imtihanlarını cemâlî lütufları gibi sevinçle karşılar. 'Ma'şûkun oku ciğerime saplandığında hissettiğim acı, o okun onun elinden çıkmış olmasının verdiği lezzetin yanında hiç kalır' der. Bu makam, Rızâ makamının zirvesidir.

Aşk yolundaki çile ve ıstırabın ontolojik tahlili, Ahmed el-Gazâlî'nin en özgün felsefi katkılarından biridir. O der ki: 'Aşkın visâli (kavuşması) lezzettir; fakat aşkın kemâli hicrandadır (ayrılıktadır).' Zira vuslatta âşık doyar ve sükûnete erer; hicranda ise âşığın ateşi her an daha da alevlenir ve benliği tamamen yok olur.

Bu sebeple hakiki âşık, vuslatın sarhoşluğundan ziyade ayrılığın yakıcı uyanıklığını tercih eder. Ma'şûkun nazı, celâli ve sitemi; âşığın kalbindeki son bencillik tortularını da yakıp kül eden ilahî bir simyadır. Âşık bu ateşte yandıkça saf nur haline gelir; artık onda ne dünyadan ne ukbâdan bir zerre arzu kalmaz; tek arzusu Ma'şûk'un rızasıdır.

Ahmed el-Gazâlî, aklı inkâr etmez; fakat aklın salahiyet sahasının şehâdet âlemiyle (madde dünyası) sınırlı olduğunu ilan eder. Akıl bir kâtiptir, hesap yapar, kâr ve zararı tartar. Aşk ise bir sultandır; canını, malını ve varlığını tereddütsüz feda eder. Akıl ile Allah'a ulaşmaya çalışan kimse, meşale ile güneşi aramaya kalkan adama benzer. Güneş doğduğu zaman meşalenin ışığı söner ve hükümsüz kalır. Aşk güneşi kalpte doğduğunda, aklın mantıkî kıyasları aşkın nûrunda erir. Gazâlî şöyle der: 'Akıl seni kapıya kadar getirir; fakat içeri ancak Aşk ile girilir. Kapıdan içeri akılla girmeye kalkışan, kapı eşiğinde kalmaya mahkûmdur.'

Ahmed el-Gazâlî'nin Sevânih'i, İslâm tasavvuf edebiyatında derin bir mektep kurmuştur. Ondan sonra gelen büyük âriflerin tamamı onun açtığı 'Aşk Metafiziği' caddesinden yürümüştür: - Ferîdüddîn Attâr: Mantıku't-Tayr'daki yedi vadiyi ve Simurg hakikatini inşa ederken Sevânih'in aşk terminolojisini kullanmıştır. - Fahreddîn-i Irâkî: Meşhur Lema'ât adlı eserini, bizzat Sevânih'in üslubunu ve nazmını örnek alarak telif etmiştir. - Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî: Mesnevî ve Dîvân-ı Kebîr'deki aşk felsefesinin en temel öncüsü ve ilham kaynağı Ahmed el-Gazâlî'dir. - Mahmûd-ı Şebüsterî: Gülşen-i Râz'daki cemâl ve aşk remizlerini Sevânih doktriniyle şerhetmiştir.

Sevânih'in Ferîdüddîn Attâr üzerindeki tesirini Mantıku't-Tayr'daki 'Aşk Vadisi'nde (Vâdî-i Işk) görmek mümkündür. Attâr, Gazâlî'nin aşkı bir yangın olarak niteleyen tasvirlerini şiirleştirmiştir. Yine Fahreddîn-i Irâkî'nin Lema'ât'ı, bizzat Sevânih'in fasıllarının birer şerhi mahiyetindedir.

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin Dîvân-ı Kebîr'inde yankılanan: 'Aşk şeriatı bütün dinlerden ayrıdır; âşıkların şeriatı da mezhebi de bizzat Allah'tır' mısrası, Ahmed el-Gazâlî'nin 'Mezheb-i Işk' doktrininin doğrudan terennümüdür. Gazâlî olmasaydı, ne Şebüsterî'nin Gülşen-i Râz'ı ne de Hâfız-ı Şîrâzî'nin rindâne gazelleri bu metafizik derinliğe ulaşabilirdi.

Ahmed el-Gazâlî, semâ ve mûsikîyi ruhun mânevî gıdası ve ilahî hitaba verilen fıtrî bir cevap olarak değerlendirir. Bavâriku'l-İlmâ' fi'r-Reddi alâ Men Yuharrimu's-Semâ' adlı eserinde, semânın zâhirî bir raks olmadığını; 'Elestü bi-Rabbiküm' bezmindeki ezelî nida ile kalbin rezonansa girmesi olduğunu fıkhî ve tasavvufî delillerle ispat eder. Mûsikînin nağmeleri, ruhun vatân-ı aslîsi olan melekût âleminden getirdiği hatıralardır. Âşık bu nağmeleri dinlediğinde dünya bağlarından çözülür, bedenin ağırlığını unutur ve vecd haliyle Hakk'ın huzurunda fırıldak gibi döner. Ancak Gazâlî, semâ meclislerinin nefisperestlerin oyuncağı olmaması için sıkı ahlakî şartlar vazeder: İhlas, edep, zühd ve sâlih bir mürşidin rehberliği.