Ahmed Cevdet Paşa: Kısas-ı Enbiyâ ve Tevârih-i Hulefâ, Nübüvvet Felsefesi ve Sünnetullah Külliyâtı

Son dönem Osmanlı ilim ve fikir hayatının en velûd allâmelerinden, devlet adamı, hukukçu ve tarihçi Ahmed Cevdet Paşa (1822-1895); hem klasik medrese tahsilini zirvede tamamlamış bir fakîh hem de modern dünyadaki gelişmeleri vukufla tahlil etmiş bir kanun yapıcıdır. İslam hukukunun en muazzam kanunlaştırma teşebbüsü olan 'Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye'nin baş mimarı olan Paşa, aynı zamanda Türkçenin en berrak, veciz ve akıcı nesir ustalarındandır.

Cevdet Paşa'nın ilim anlayışında tarih; kuru vakayinamelerden ibaret bir kronoloji değil; insanlığın geçirdiği ahlakî, ictimaî ve siyasî tekamülün laboratuvarıdır. O, Kuzey Afrikalı büyük düşünür İbn Haldun'un 'Mukaddime'sini derinlemesine şerh etmiş; toplumların yükseliş ve çöküş yasalarını (Umran İlmi) Kur'an'ın 'Sünnetullah' (ilahî kanun) kavramıyla mezcetmiştir.

Onun en çok okunan, halktan ulemaya kadar asırlardır elden ele dolaşan şaheseri 'Kısas-ı Enbiyâ ve Tevârih-i Hulefâ'; Hz. Âdem'den başlayarak peygamberler tarihini, Asr-ı Saadet'i, Dört Halife devrini ve Emevî-Abbâsî dönemini editoryal bir titizlikle ele alır. Eser, yalnızca peygamberlerin hayatını nakletmez; peygamberlik müessesesinin beşeriyet tarihindeki dönüştürücü ve medeniyet kurucu rolünü felsefî bir dille ortaya koyar.

Cevdet Paşa'nın üslubu, Osmanlı Türkçesinin sadeleşme çağında örnek bir anıt olmuştur. Ağır terkipler yerine halkın anlayabileceği saf, asil ve kudretli bir Türkçe tercih etmiş; böylece ilahî vahyin ve Nebevi mücadelenin her haneye bir irfan nuru olarak girmesini temin etmiştir.

Batılı materyalist tarih felsefeleri tarihi iktisadî sınıfların kavgası (Marx) veya coğrafî determinizm ile açıklarken; Cevdet Paşa tarihi 'İlahî Sünnetullah ve Nübüvvet Rehberliği' ekseninde açıklar. İnsanlık başıboş bırakılmamış; akıl tek başına yetersiz kaldığı için Cenâb-ı Hak her çağda peygamberler göndererek adaleti, hukuku ve tevhidi ikame etmiştir.

Peygamberler, tarihin hakiki sevk edicileridir. Onlar cemiyete yalnızca ibadetleri öğretmemiş; ziraati, madenciliği, tıbbı, mimariyi ve hukuku da ilk defa beşeriyete armağan etmişlerdir. Âdem (a.s.) çiftçiliği ve dokumacılığı, İdrîs (a.s.) yazıyı ve terziliği, Nûh (a.s.) gemi mühendisliğini, Dâvud (a.s.) demirciliği ve zırh yapımını insanlığa öğretmiştir. Dolayısıyla medeniyetin kökeni vahiy kaynaklıdır.

Cevdet Paşa, peygamberlerin tebliğ ettiği tevhid akidesinin toplumları vahşetten medeniyete, kabile taassubundan evrensel adalet nizamına nasıl yükselttiğini mukayeseli olarak tahlil eder. Bir kavim ahlaken çürüdüğünde, zulüm ve faiz arttığında peygamberlerin uyarılarına kulak tıkarsa; Sünnetullah gereği o medeniyetin helak veya zeval bulması kaçınılmaz bir tabiat kanunu gibi işler.

Kısas-ı Enbiyâ'nın ilk cildinde Cevdet Paşa, ilk insan ve ilk peygamber Hz. Âdem'in hilafet sırrından başlayarak Şît, İdrîs ve Nûh aleyhimüsselâmın kıssalarını anlatır. Nûh Tufanı'nı beşeriyetin ikinci başlangıcı (ikinci Âdemiyet) olarak tahlil eder ve gemiden inen müminlerin yeryüzünde kurduğu ilk şehirleri, Babil ve Mezopotamya havzasını tasvir eder.

Ardından Tevhidin atası Hz. İbrâhîm'in (a.s.) putperest Nemrut diktatörlüğüne karşı verdiği akılcı ve irfânî mücadeleye odaklanır. İbrâhîm (a.s.), yıldızlara, aya ve güneşe tapan kitlelere karşı mantıkî istidlal metodunu kullanmış; batan şeylerin rab olamayacağını ispatlamıştır.

Cevdet Paşa, İbrâhîmî geleneğin iki ana kola ayrılışını vurgular: Hz. İshak üzerinden Beni İsrail peygamberleri silsilesi (Mûsâ, Dâvud, Süleymân, Îsâ) ve Hz. İsmâîl üzerinden Hicaz çölünde yükselen ve nihayet Hz. Muhammed Mustafa (s.a.v.) ile kemâle eren kutlu Hâşimî silsilesi. Bu iki kolun dünya tarihindeki jeopolitik ve manevî dengeleri eserde hayranlık uyandırıcı bir netlikle sergilenir.

Cevdet Paşa, Hz. Mûsâ (a.s.) kıssasını ele alırken bir hukukçu gözüyle Firavun rejiminin sosyolojik anatomisini çıkarır. Firavun; kitleleri sınıflara bölen, zayıfları ezen, hukuku kendi hevasına göre büken tiranlığın evrensel sembolüdür.

Mûsâ'nın saraya karşı kuru bir asâ ile çıkması; maddî kudretin karşısına ilahî hakkın ve manevî adaletin dikilişidir. Kızıldeniz'in yarılması, tarihte zulmün zirvesindeyken aniden gelen ilahî infazın ve hakkın galebesinin en çarpıcı numunesidir.

Tûr-ı Sînâ'da Mûsâ'ya indirilen On Emir (Evâmir-i Aşere) ve Tevrat levhaları, tarihin ilk derli toplu semavî anayasası olarak incelenir. İsrailoğullarının çöldeki 40 yıllık Tîh sahrası çilesi ise; köle ruhlu bir neslin erimesi ve hürriyet ahlakına sahip yeni bir neslin yetişmesi için gereken sosyolojik tasfiye süreci olarak izah edilir.

İsrailoğulları zamanla Tevrat'ın ruhunu kaybedip kupkuru bir şekilciliğe, faizciliğe ve maddiyata boğulduklarında; Cenâb-ı Hak Hz. Îsâ'yı (a.s.) babasız bir mucize olarak göndermiştir. Îsâ (a.s.), şeriatın lafzında donup kalanlara kalbin, merhametin, zühdün ve melekût âleminin kapılarını açmıştır.

Cevdet Paşa, Îsâ aleyhisselâmın tıp ve biyoloji ilimlerinin aciz kaldığı bir dönemde ölüleri diriltme, körlerin gözünü açma mucizelerini 'rûhullah' sırrıyla şerh eder. Roma İmparatorluğu'nun kaba putperestliği ile Yahudi din adamlarının haset ve kibri arasında kalan Hz. Îsâ'nın davası; öldürülmeksizin semaya ref edilmesiyle korunmuştur.

Paşa, Hristiyanlığın Pavlus tarafından nasıl tahrif edilip teslis (üçleme) bataklığına sürüklendiğini, pagan Roma adetlerinin Hristiyanlığa nasıl aşılandığını tarihî vesikalarla ve tarafsız bir tenkitle ortaya koyar.

Kısas-ı Enbiyâ'nın kalbi, Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed Mustafa'nın (s.a.v.) velâdeti, risâleti ve Asr-ı Saadet dönemidir. Cevdet Paşa, İslâm öncesi Arap Yarımadası'ndaki vahşeti, kız çocuklarının diri diri toprağa gömülmesini, içki, kumar ve kabile kan davalarını canlı levhalarla çizer.

23 yıl gibi kısa bir sürede, bu vahşi kabilelerden dünyanın en adil, en merhametli ve en medeni cemiyetini inşa eden Nebevi mucizeyi sosyolojik ve manevî derinlikle izah eder. Medine Vesikası ile kurulan çoğulcu hukuk nizamı, Mekke'nin fethinde sergilenen eşsiz af ve intikamsız adalet, tarihin akışını geri dönülmez şekilde değiştirmiştir.

Veda Hutbesi'ni İslam anayasasının zirve beyannamesi olarak tahlil eden Paşa; kölelerin haklarından kadınların hürriyetine, ırk üstünlüğünün lağvedilmesinden mülkiyet masuniyetine kadar modern dünyanın ancak 20. yüzyılda ulaşabildiği standartların 7. yüzyılda Nebevi tebliğle nasıl hayata geçirildiğini belgeler.

Resûlullah'ın (s.a.v.) irtihalinden sonra başlayan Dört Halife devri, İslam devlet felsefesinin altın çağıdır. Cevdet Paşa bu dönemi bir siyasetname ve anayasa hukuku derinliğiyle inceler:

Hz. Ebû Bekir (r.a.): Sıddîkiyet makamı, Ridde (dinden dönme) fitnesini çelik iradeyle bastırma, Kur'an-ı Kerim'i mushaf halinde cem etme ve devlet otoritesini tesis etme dehası.
Hz. Ömer (r.a.): Adaletin timsali, divan teşkilatı, adliye ve maliye kurumlarının kurucusu, Sasani İmparatorluğu'nu yıkan ve Kudüs'ü sulhla fetheden kurumsal devlet aklı.
Hz. Osman (r.a.): Hayâ ve cömertlik numunesi, Kur'an mushaflarını çoğaltarak İslâm coğrafyasına neşretme hizmeti ve deniz donanmasının inşası.
Hz. Ali (k.v.): İlim şehrinin kapısı, adalet ve ferasetin zirvesi, haksızlığa karşı tavizsiz duruş ve tasavvuf silsilelerinin şah damarı.

Paşa, bu dört büyük halifenin hiçbir zaman saltanat ve krallık sürmediğini, halktan biri gibi yamalı hırkalarla tebaa içinde adalet dağıttığını ve hilafetin şûra (istişare) esasına dayalı cumhurî bir ruh taşıdığını ispatlar.

Cevdet Paşa'yı sıradan bir İslam tarihçisinden ayıran en mühim vasıf; İbn Haldun'un 'asabiyet' (kabile dayanışması ve cemaat ruhu) teorisini İslam fütühatına ustalıkla tatbik etmesidir.

Arap çöllerindeki kabile asabiyeti, İslam öncesinde körü körüne kan davalarına yol açarken; Peygamberimiz bu asabiyeti yok etmemiş, onu 'İslam kardeşliği asabiyetine' (dinî mefkureye) dönüştürmüştür. Böylece dağınık kabile enerjisi, Bizans ve Sasani gibi iki süper gücü birkaç yıl içinde dize getiren muazzam bir medeniyet enerjisine inkılap etmiştir.

Paşa, Dört Halife devrinden Emevî saltanatına geçişi de asabiyet dinamikleriyle açıklar. Dinin saf takva devrinden kabile mülkiyetine ve hanedan devletine evrilişini sosyolojik kanunlarla tenkit ederken, Ehl-i Sünnet omurgasını ve sahabe hürmetini daima muhafaza eder.

Hz. Osman'ın şehadetiyle başlayan, Cemel ve Sıffîn muharebeleriyle derinleşen ilk fitne hadiselerini Cevdet Paşa büyük bir vakar, edebî ihtiyat ve ilmî dirayetle ele alır.

Sahabeler arasındaki ihtilafları dünyevî menfaat kavgası olarak değil; her iki tarafın da İslam'ın maslahatını koruma gayesiyle yaptığı 'içtihad farkı' olarak tahlil eder. Hz. Ali'nin ilahî hakkı koruma azmi ile Hz. Muaviye'nin siyasî idare dehası arasındaki gerilimi anlatırken, tarafların faziletlerini teslim eder ancak hakkın Hz. Ali safında olduğunu açıkça belirtir.

Kerbelâ faciasını ise İslam tarihinin en büyük kalbî yarası ve ıstırabı olarak tasvir eder. Hz. Hüseyin'in şehadetini, zalim bir saltanata karşı hak ve adaletin boyun eğmez şanlı direnişi olarak yüceltir.

Ahmed Cevdet Paşa'nın Kısas-ı Enbiyâ'sı, geçmiş masalları anlatan bir kitap değil; bugünümüzü ve geleceğimizi aydınlatan canlı bir tefekkür meşalesidir. Modern dünyada hukukun üstünlüğü, adalet, yöneticilerin ahlakı ve toplumların ayakta kalma şartları arandığında; Cevdet Paşa'nın peygamberler ve halifeler tarihinden süzdüğü hikmetler en sağlam kılavuzdur.

Paşa'nın Mecelle'ye koyduğu meşhur 99 küllî kaide (Örn: 'Beraet-i zimmet asıldır', 'Zarar izale olunur', 'Meşakkat teysîri celbeder'), aslında Kısas-ı Enbiyâ'da anlattığı peygamberlerin hayatından damıtılmış ilahî fıkıh ruhunun kanunlaşmış halidir.

Bu külliyâtı okuyan her araştırmacı ve mümin; tarihin tesadüflerle değil, şaşmaz bir ilahî adalet terazisiyle yürüdüğünü, peygamberlerin davasının insanlığın yegâne kurtuluş ümidi olduğunu ve adalet mülkün temeli olduğu müddetçe toplumların payidar kalacağını idrak eder.