Ahmed b. Sâlim el-Basrî: Sâlimiyye Ekolü, Sehl et-Tüsterî Mirası, İtikad ve Zât-Sıfat İrfânı Külliyâtı

İslam tasavvufunun ilk beşiği olan Basra, Hasan-ı Basrî, Râbiatü'l-Adeviyye ve Mâlik b. Dînâr gibi ilk zühd önderlerinin ardından, hicri üçüncü asrın sonunda çok daha derinlikli bir tefekkür ve sülûk merkezine dönüşmüştür. Bu dönüşümün mimarı Sehl b. Abdillâh et-Tüsterî'dir (ö. 283/896). Tüsterî'nin vefatından sonra onun ilmini, tefsirini ve irfanını sistemleştirerek bir mektep haline getiren şahsiyet ise Ebü'l-Hasan İbn Sâlim ve onun oğlu Ebü'l-Hasan Ahmed b. Sâlim el-Basrî'dir (ö. 356/967 civarı).

İslam düşünce tarihinde bu çizgiye 'Sâlimiyye' (veya Sehliler / Sehleniyye) adı verilmiştir. Ahmed b. Sâlim, babasıyla birlikte Basra'da ders halkaları kurmuş, İbn Hafîf eş-Şîrâzî, Ebû Tâlib el-Mekkî ve Ebû Nuaym el-İsfahânî gibi devasa isimleri derinden etkilemiştir. Ebû Tâlib el-Mekkî'nin kaleme aldığı meşhur Kûtü'l-Kulûb eseri, büyük ölçüde Sâlimiyye mektebinin ve Ahmed b. Sâlim'in rivayetlerinin kaydıdır.

Ahmed b. Sâlim, çocukluğundan itibaren Sehl et-Tüsterî'nin dizinin dibinde yetişmiştir. Tüsterî, vefatına yakın müridlerine kendi yerini tutacak ve sözlerini şerh edecek zât olarak İbn Sâlim ailesini işaret etmiştir. Ahmed b. Sâlim, Tüsterî'nin meşhur 'Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm' adlı işârî tefsirini müridlere imla ettirmiş ve onun bâtınî inceliklerini açıklamıştır.

Tüsterî'nin 'Nûr-ı Muhammedî' teorisi, ilk yaratılış mertebeleri ve zikir felsefesi, Ahmed b. Sâlim'in kalemi ve dersleriyle İslam dünyasına yayılmıştır. Ahmed b. Sâlim, şeyhine olan bağlılığını 'Sehl'in sözü, nebevî mişkâtın nûrundan süzülen bir hikmet pınarıdır' diyerek ifade etmiştir.

Sâlimiyye, yalnızca bir zühd hareketi değil; kelâmî meselelerde de özgün görüşleri olan teolojik bir tasavvuf ekolüdür. Onlar, Ehl-i Sünnet omurgasına sımsıkı bağlı kalmakla birlikte, Allah'ın sıfatları, irade, kader ve kulun fiilleri hususunda kendilerine has irfani tefsirler geliştirmişlerdir.

Sâlimiyye'ye göre Allah Teâlâ ezelde bütün sıfatlarıyla kâmildir. O'nun kelâmı kadîmdir. Ancak Sâlimiyye, harf ve seslerin kadîm olup olmadığı gibi hassas tartışmalarda Mûtezile ve Eş'arî kelâmcılarıyla fikrî münazaralara girmiştir. İbn Hazm, Abdülkāhir el-Bağdâdî ve Şehristânî gibi mezhepler tarihi yazarları, el-Milel ve'n-Nihal kitaplarında Sâlimiyye'yi müstakil bir fırka ve mektep olarak genişçe tahlil etmişlerdir.

Sâlimiyye ekolünün ve Ahmed b. Sâlim'in İslam metafiziğine en büyük katkılarından biri, Nûr-ı Muhammedî nazariyesini sistemleştirmeleridir. Onlara göre Allah Teâlâ hiçbir şey yaratmamışken, kendi nûrundan Hz. Muhammed'in (s.a.v.) nûrunu yaratmış; bu nûr Arş'ın önünde binlerce yıl secde ve tesbihte bulunmuştur. Bütün kainat ve peygamberler, bu ilk nûrun tecellilerinden var edilmiştir.

Bu kozmolojik anlayış, daha sonra Muhyiddin İbnü'l-Arabî'nin 'Hakîkat-i Muhammediyye' doktrinine ve Necmeddîn-i Dâye gibi mutasavvıflara zemin teşkil etmiştir. Ahmed b. Sâlim, bu hakikati tefsir ederken kulu şirke düşmekten koruyan tevhid dengesini daima muhafaza etmiştir.

Sehl et-Tüsterî'nin meşhur kaidesi Ahmed b. Sâlim mektebinde en yüksek ahlaki prensiptir: 'Helal lokma yemeyenin kalbi kararır, ibadetlerinden zevk alamaz ve marifet nûruna eremez.'

Ahmed b. Sâlim der ki: 'Vücuduna haram lokma giren kimsenin azaları, istese de istemese de günaha meyleder. Helal lokma ile beslenen kimsenin azaları ise kendiliğinden hayra ve ibadete yönelir.' Sâlimiyye dervişleri, lokmalarının ziraatinden pişirilmesine kadar her safhasında şüpheli şeylerden kaçınmış (verâ); ticaretlerinde faiz, aldatma ve haksız kazanca karşı aşırı titizlik göstermişlerdir.

Sâlimiyye sülûkünün mihveri zikr-i dâimdir (sürekli zikir). Onlara göre zikir, yalnızca belirli vakitlerde tesbih çekmek değil; her nefes alışverişte Hakk'ın huzurunda olduğunun şuuruna varmaktır.

Ahmed b. Sâlim, 'Nefeslerini boşa harcayan kimse, ömrünü heba etmiş olur. Her nefes ya senin lehine bir nur ya da aleyhine bir perdedir' diyerek nefes murakabesinin (pâs-ı enfâs) temellerini atmıştır. Bu usul, asırlar sonra Nakşibendiyye mektebinin 'Hûş der-dem' (nefeste uyanıklık) esasına kaynaklık etmiştir.

Sâlimiyye, kader ve irade meselesinde Cebriyye ile Kaderiyye arasındaki Ehl-i Sünnet çizgisini irfani bir derinlikle izah etmiştir. Kulun fiilleri Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla (halk) meydana gelir; ancak kul bu fiilleri kendi irade ve kesbiyle tercih eder.

Ahmed b. Sâlim şöyle açıklar: 'Kul mecbur değildir ki ceza görmesin; müstakil bir yaratıcı da değildir ki şirke düşsün. İmtihanın sırrı bu iki sınırın arasındadır. Kul gayret etmekle mükellef, neticeyi ise Hakk'tan beklemekle me’murdur.'

İslam tasavvufunun ilk büyük ansiklopedisi sayılan ve İmam Gazâlî'nin İhyâ'sına en mühim kaynak olan 'Kûtü'l-Kulûb'un müellifi Ebû Tâlib el-Mekkî (ö. 386/996), bizzat Basra'da İbn Sâlim meclislerinde yetişmiş bir Sâlimiyye mensubudur.

Kûtü'l-Kulûb'da yer alan pek çok fıkıh, zikir, gece ibadeti ve nefis terbiyesi bahsi, doğrudan Ahmed b. Sâlim ve Sehl et-Tüsterî'nin rivayetleridir. Mekkî, Bağdat'a gittiğinde Sâlimiyye'nin bazı kelâmî görüşleri sebebiyle eleştirilmiş olsa da, onun eserindeki irfani derinlik İmam Gazâlî tarafından tebcil edilmiş ve İslam dünyasına mal edilmiştir.

Sâlimiyye ekolü, özellikle Bağdat mektebi ve bazı Hanbelî ile Eş'arî uleması tarafından teolojik ifadeleri sebebiyle tenkit edilmiştir. Ebü'l-Hasen el-Eş'arî'nin talebelerinden İbn Fûrek ve Ebû İshak el-İsferâyînî, Sâlimiyye'nin sıfatlar konusundaki bazı tabirlerini tartışmaya açmışlardır.

Ancak tarafsız mezhepler tarihi araştırmacıları, Sâlimiyye'nin Ehl-i Sünnet dairesinde kaldığını; kullanılan bazı ifadelerin kuru kelâm mantığından ziyade tasavvufi zevk ve keşf diliyle söylenmiş müteşâbih sözler olduğunu tespit etmişlerdir. Ahmed b. Sâlim, fıkıhta Mâlikî veya Hanefî çizgide kalarak şeriata sımsıkı bağlılığını ispatlamıştır.

Ahmed b. Sâlim el-Basrî, Basra'nın kadim zühd mirası ile Sehl et-Tüsterî'nin derin metafiziğini birleştirerek asırlar boyu sürecek bir irfan çığırı açmıştır. Onun tedrisatı olmasaydı, Tüsterî'nin işârî tefsiri ve hikmetleri günümüze bu denli intizamlı ulaşamayabilirdi.

Sâlimiyye mektebi; helal lokma titizliği, Nûr-ı Muhammedî muhabbeti, zikr-i dâim şuuru ve kulun fiillerindeki ahlaki sorumluluk anlayışıyla İslam tasavvufunun omurga taşlarından biri olarak parıldamaya devam etmektedir.