Ahmed b. Mâcid ve Kitâbü'l-Fevâid: 'Esedü'l-Bahr', Hint Okyanusu Seyir Kılavuzu ve Deniz Astronomisi Külliyâtı

FÂSIL I: İpek Yolu'nun Deniz Kanadı: Hint Okyanusu ve Kızıldeniz

Ortaçağ dünya ticaretinin en can damarı, Basra Körfezi ve Kızıldeniz'den başlayıp Arap Denizi, Hindistan sahilleri, Seylan, Malakka Boğazı ve Çin Denizi'ne kadar uzanan devasa Hint Okyanusu deniz ağıydı. Baharat, ipek, porselen, inci ve amber taşıyan yüzlerce ahşap dhow (yelekensiz gemi), Akdeniz'in kapalı sularından çok farklı olarak, gelgitlerin devasa olduğu, muson fırtınalarının mevsimleri belirlediği ve karanın gözden kaybolduğu açık okyanus şartlarında yüzüyordu.

Bu muazzam coğrafyada gemi sevk ve idaresi (seyrüsefer / nâhudâlık), sıradan bir kaptanlık değil; gök mekaniğini, rüzgâr fiziğini, mercan biyolojisini ve manyetizmayı birleştiren çok yönlü bir bilimdi. Bu ilmin tartışmasız en büyük zirvesi, çağdaşları tarafından Esedü'l-Bahr (Denizlerin Aslanı) ve Muallimü'l-Bahr unvanlarıyla anılan Umanlı astronom-denizci Şihâbüddîn Ahmed b. Mâcid es-Sa'dî'dir (ö. 906/1500 civarı).

FÂSIL II: Ahmed b. Mâcid'in Şahsiyeti ve Denizci Sülalesi

Ahmed b. Mâcid, Uman'ın Culfâr (günümüzde Resü'l-Hayme) limanında köklü bir denizci ailede dünyaya geldi. Dedesi Muhammed b. Ömer ve babası Mâcid b. Muhammed de Hint Okyanusu'nun saygın kılavuz kaptanları (muallim) idi. Bizzat kendisi kırk yılı aşkın süre boyunca Kızıldeniz, Doğu Afrika (Zengibar, Sofala), Madagaskar, Hürmüz, Hindistan (Kalküta, Gucerat) ve Malakka sularında binlerce sefer yönetti.

Ahmed b. Mâcid'i sıradan kaptanlardan ayıran vasfı, sadece dümen başında bir pratik ustası olması değil; astronomi, matematik, coğrafya ve edebiyatta zirve bir müellif oluşuydu. O, denizcilik tecrübelerini hem manzum kasideler (urcûze) hem de hacimli nesir ansiklopediler halinde kaleme alarak İslam denizcilik literatürünü kurumsallaştırmıştır.

FÂSIL III: Kitâbü'l-Fevâid'in Muhtevası: Denizcilik Ansiklopedisi

Ahmed b. Mâcid'in 1489-1490 yıllarında tamamladığı şaheseri Kitâbü'l-Fevâid fî Usûli İlmi'l-Bahr ve'l-Kavâ'id (Denizcilik İlminin Esasları ve Kuralları Hakkında Faydalı Bilgiler Kitabı), İslam denizcilik tarihinin anayasası kabul edilir. On iki fâide (bölüm) halinde tertip edilen eser şu ana konuları ihtiva eder:

• Ay menzillerinin (Menâzilü'l-Kamer) deniz takvimindeki yeri ve gelgit hesapları.
• Gemi kaptanında (muallim) bulunması gereken zihnî, ahlakî ve teknik şartlar.
• Manyetik pusulanın (Hakka / Dîre) yapısı, pusula gülü ve kerte taksimatı.
• 32 rüzgâr yönü (Huneyn) ve mevsimsel rüzgârların yönelimleri.
• Kutup Yıldızı (el-Câdî) ve Kutup Çevresi yıldızlarının parmakla/kemâl aletiyle irtifa ölçümü.
• Hint Okyanusu kıyılarının enlem ve boylam koordinatları (İşârâtü's-Sevâhil).
• Kızıldeniz, Aden Körfezi, Hindistan ve Bengal Körfezi liman girişleri ve tehlikeli resifler.
• Muson rüzgârlarının takvimi (el-Mevâsim): Limanlardan çıkış ve dönüşün göksel takvimi.
• Gemide fırtına idaresi, su sızıntılarının giderilmesi ve acil durum manevraları.

FÂSIL IV: Muson Döngüleri (Mavsim İlmi): Rüzgârların Göksel Takvimi

Arapça Mevsim (çoğulu Mevâsim) kelimesinden türeyen ve Batı dillerine Monsoon olarak geçen muson döngüsü, Hint Okyanusu'nda hayatın ve seyrüseferin tek kanunudur. Yaz aylarında güneybatıdan kuzeydoğuya esen fırtınalı Kûs rüzgârları ile kış aylarında kuzeydoğudan esen mutedil Ezyeb rüzgârları, gemilerin rotalarını belirlerdi.

Ahmed b. Mâcid, musonların başlangıç ve bitiş tarihlerini yıldızların doğuş ve batışlarına (Nev' / Envâ takvimi) göre saniye saniye şematize etmiştir. Hangi limandan hangi gün demir alınırsa fırtınaya yakalanmadan Hindistan'a varılabileceğini; bir günlük bir gecikmenin dahi gemiyi aylar boyunca okyanus ortasında hareketsizliğe veya mercan kayalıklarına sürükleyeceğini matematiksel bir kesinlikle anlatmıştır.

FÂSIL V: Kutup Yıldızı ve Astronomik Seyir: Kemâl Aletinin İlkesi

Açık denizde kıyıyı görmeden enlem belirlemenin yegâne yolu, gök kutbunun merkezindeki Kutup Yıldızı'nın (el-Câdî / Polaris) ufuktan yüksekliğini ölçmekti. İslam denizcileri bu amaçla usturlaptan çok daha pratik, dalgalı denizde dahi tek elle hatasız ölçüm yapabilen el-Kemâl aletini kullanıyorlardı.

FÂSIL VI: 32 Yönlü Rüzgâr Gülü (Huneyn) ve Manyetik Pusula (Hakka)

Ahmed b. Mâcid, eserlerinde manyetik pusulayı el-Hakka veya ed-Dîre olarak adlandırır. Çin menşeli manyetik iğneyi, gökyüzünün 32 yıldız konağına göre taksim edilen "32 kerte rüzgâr gülü" (Huneyn) ile birleştirerek modern deniz pusulasının atası olan aleti geliştirmiştir.

Pusula kadranının kuzeyini Câdî (Kutup Yıldızı), güneyini Kutub (Güney Kutbu), doğusunu Matla'u's-Süreyyâ (Ülker/Pleiades doğuşu) ve batısını Mağribü'l-Akreb olarak işaretlemiş; geminin rotasını bu 32'li yıldız yönelimine göre kilitlemiştir. Pusula iğnesinin manyetik sapma açısını (manyetik deklinasyon) da okyanusun farklı bölgelerinde gözlemleyerek kayda geçirmiştir.

FÂSIL VII: Kıyı İşaretleri (İşârât), Akıntılar ve Mercan Resifleri

Açık okyanustan kıyıya yaklaşırken kaptanın gözü kulağı deniz suyunun rengi, kokusu, deniz kuşlarının türleri ve yüzen yosunlardı. İbn Mâcid, İşârât bölümünde, gemi henüz karayı görmeden 50 mil uzaktayken suyun renginin maviden zümrüt yeşiline dönmesinden veya belirli yılan balığı türlerinin (hayyâtü'l-bahr) görülmesinden hangi sahilin yaklaştığını teşhis etme usûllerini anlatır.

Kızıldeniz'in meşhur mercan kayalıkları (şu'ab) arasındaki gizli boğazları, sığlıkları (fışşt) ve deniz tabanının çamur mu yoksa kum mu olduğunu iskandil kurşunuyla (beled) yoklama tekniklerini en ince ayrıntısına kadar formüle etmiştir.

FÂSIL VIII: Denizcinin Ahlakı ve Ruhsal Disiplini: Okyanusta Tevekkül

Ahmed b. Mâcid'e göre ilimsiz cesaret cinayettir, ahlaksız ilim ise felakettir. Muallimin (kaptanın) vasıflarını sayarken; kibirden arınmışlık, öfkeyi yutabilme, tayfaya adaletle muamele etme, içki ve kumardan uzak durma ve her daim abdestli bulunma şartlarını koşar.

Okyanusun ortasında fırtına koptuğunda, aletlerin ve hesapların tükendiği noktada hakiki kılavuzun Cenâb-ı Hakk'a tevekkül olduğunu; geminin batmasıyla kurtulması arasındaki çizginin muallimin kalbî sükûnetine bağlı olduğunu ifade eder. Onun denizciliği, hendese ile zikr-i dâimin harmanlandığı manevi bir ibadettir.

FÂSIL IX: Vasco da Gama Tartışması ve Hint Okyanusu Gerçeği

19. yüzyıl Batı oryantalizminde (özellikle Gabriel Ferrand'ın tezlerinde), Portekizli kâşif Vasco da Gama'yı 1498'de Malindi'den (Kenya) Hindistan'ın Kalküta limanına götüren kılavuzun Ahmed b. Mâcid olduğu iddia edilmiş ve bu durum İslam dünyasında haksız bir ithama yol açmıştır.

Ancak modern tarihçiler ve Osmanlı arşiv vesikaları (bilhassa Portekizli tarihçi João de Barros'un orijinal kayıtları ve İbn Mâcid'in bizzat kendi eserleri), Vasco da Gama'ya kılavuzluk eden şahsın Guceratlı bir gayrimüslim kaptan olduğunu ortaya koymuştur. Bizzat Ahmed b. Mâcid son şiirlerinde (er-Râiyye), Portekizlilerin (el-Frenc / Burtukāl) Hint Okyanusu'na girişini büyük bir felaket olarak nitelemiş, Müslüman sultanları bu korsan istilasına karşı deniz gücü kurmaya davet etmiştir.

FÂSIL X: İbn Mâcid'in Mirası: Seydî Ali Reis ve Pîrî Reis'e Uzanan Hat

Ahmed b. Mâcid'in talebesi Süleyman el-Mehrî, hocasının ilmini el-Umde ve Tuhfetü'l-Fuhûl eserleriyle devam ettirmiştir. Bu iki büyük Arap denizcisinin eserleri, 16. yüzyılda Hint Seferi'ne çıkan Osmanlı Kaptanıderyası Seydî Ali Reis tarafından incelenmiş ve meşhur el-Muhît fî İlmi'l-Eflâk ve'l-Ebhur adlı Osmanlı denizcilik şaheserine tercüme ve şerh edilerek aktarılmıştır.

Pîrî Reis'in Kitâb-ı Bahriyye'sinde Akdeniz için kurduğu sistematiğin Hint Okyanusu'ndaki karşılığı Ahmed b. Mâcid'in Kitâbü'l-Fevâid'idir. O, asırlar boyunca doğu denizlerinde yelken açan milyonlarca insanın canını dalgalardan koruyan göksel bir fener, İslam deniz biliminin kutup yıldızıdır.