Afîfüddin et-Tilemsânî: Şerhu Esmâillâhi'l-Hüsnâ, Vahdet-i Vücûd Ontolojisi, İsmî Tecellîler ve Menâzil Şerhi Külliyâtı

13. yüzyıl İslâm tasavvuf düşüncesinin ve Vahdet-i Vücûd mektebinin en lirik, derin ve tenkitçi simalarından biri olan Afîfüddin Süleymân b. Alî et-Tilemsânî (1213-1291), Mağrib'den (Cezayir/Tilimsân) doğup Şam, Mısır ve Anadolu coğrafyalarına yayılan Ekberî irfan havzasının ana sütunlarındandır. Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî'nin doğrudan veya dolaylı talebeleri arasında yer alan, özellikle Sadrüddin Konevî ile derin bir ilmî ve rûhî irtibat kuran Tilemsânî, Vahdet-i Vücûd doktrinini hem katı bir felsefî terminolojiyle hem de tasavvufî şiirin en yüksek estetik zirveleriyle dile getirmiştir. İbnü'l-Fârız'ın meşhur Tâiyye ve Hamriyye kasidelerine yazdığı şerhlerle aşk metafiziğini sistematize eden müellif, zâhir ulemasının zahirî itirazlarına karşı vahdet düşüncesini tavizsiz bir tevhîd müdafaası olarak savunmuştur. Tilemsânî'ye göre varlık (vücûd) tek bir hakikattir; çokluk (kesret) ise bu Mutlak Varlık'ın kendi Zâtî mertebelerinden zuhur dairesine tenezzülüyle ortaya çıkan gölgeler ve bağıntılardan ibarettir.

Tilemsânî'nin 'Şerhu Esmâillâhi'l-Hüsnâ' adlı başyapıtı, klasik kelâm ve lügat merkezli esmâ şerhlerinden radikal biçimde ayrılır. Gazâlî'nin el-Maksadü'l-Esnâ'sındaki ahlâkî ve fıkhî yaklaşımı takdir etmekle birlikte Tilemsânî, ilahî isimleri ontolojik tecellî mertebelerinin kurucu ilkeleri olarak vazeder. Ona göre Esmâ-i Hüsnâ, Allah'ın Zâtı ile mahlûkât âlemi arasındaki ezelî hakikatler ve nisbetlerdir. Her bir ilahî isim, Mutlak Varlık'ın belirli bir veçhesiyle kâinatta tecellî etmesini sağlayan metafizik bir merkezdir. Müellif, 99 Esmâ'yı alfabe veya geleneksel sıralamayla değil, varlığın zuhur hiyerarşisine (Hadarât-ı İlâhiyye) göre tanzim eder. İsimlerin Zâtî, Sıfâtî ve Fiilî mertebelerini titizlikle tefrik ederek, her bir ismin âlemdeki karşılığını (mazharını) felsefî ve irfânî tahlillere tâbi tutar.

Eserde ortaya konan temel ontolojik model, ilahî isimlerin Zât'ın aynı mı yoksa gayrı mı olduğu kadim kelâm tartışmasına tasavvufî bir çözüm getirir. Tilemsânî, 'İsimler Zât'ın ayniyeti bakımından Vâcibü'l-Vücûd, taayyünleri ve nisbetleri bakımından ise müteaddiddir' prensibini benimser. Allâh ismi, bütün isimleri ve sıfatları cem eden 'Câmi İsim' (İsm-i A'zam) olarak en tepede durur. Er-Rahmân ismi, gaybî hakikatleri vücûda çıkaran umûmî rahmet nefesi (Nefes-i Rahmânî); er-Rahîm ise müminlerin ve kemâl ehlinin bâtınî idraklerini olgunlaştıran husûsî rahmet kaynağıdır. Sıfat mertebesinde Hayat, İlim, İrade ve Kudret isimleri 'Eimme-i Seb'a' (Yedi İmam İsim) olarak kabul edilirken, bu isimlerin kâinattaki sonsuz tecellîleri mülk ve melekût âlemlerini dokuyan kozmik bir ağ teşkil eder.

Tilemsânî'nin esmâ ontolojisinde en merkezî kavramlardan biri 'Hakîkat-i Muhammediyye'dir. Bütün ilahî isimlerin kâmil mânâda tecellî ettiği, vahdet ile kesretin kucaklaştığı en mükemmel ayna Hz. Peygamber'in hakikatidir. Diğer bütün peygamberler ve veliler, ilahî isimlerden bir veya birkaçının baskın mazharı (meşrebi) iken; Nûr-ı Muhammedî, İsm-i Câmi' olan 'Allâh' isminin tam bir zuhurudur. Tilemsânî, Şerhu Esmâ'da ve şiirlerinde Peygamber Efendimiz'i kâinatın vücûda geliş sebebi, arşı ve kürsîyi kuşatan ilahî tecellîlerin odak noktası olarak tavsif eder. Bu anlayış, İslâm düşüncesinde peygamberlik kurumunu sadece ahlâkî bir tebliğci değil, kozmolojik bir hakikat ve varlık dairesinin ekseni haline getirir.

Afîfüddin et-Tilemsânî'nin diğer anıtsal şerhi, Hâce Abdullah-ı Ensârî el-Herevî'nin sülûk makamlarını anlatan meşhur 'Menâzilü's-Sâirîn' adlı eserine yazdığı şerhtir. Herevî'nin yüz makamlık ahlâkî ve amelî seyr ü sülûk haritasını alan Tilemsânî, bu makamları Vahdet-i Vücûd nazariyesiyle yeniden yorumlamıştır. Ona göre sülûk, kulun yoktan bir varlık kazanması veya Allah'a doğru mekânsal bir yolculuğu değil; nefsin kesret perdelerinden sıyrılarak zâten ezelde var olan vahdet hakikatine uyanmasıdır. Tevbe, inâbe, muhâsebe gibi başlangıç makamlarından fenâ, bekâ, tevhîd ve cem makamlarına kadar her basamak, nefsin kendi illüzyonik benliğini ilahî nurda eritmesi olarak şerh edilir.

Tilemsânî, yaşadığı dönemde Memlûk Şam ve Kahire muhitlerindeki zâhir fukahâsı ve kelâmcıları tarafından en çok tenkit edilen sûfîlerden biri olmuştur. Eserlerinde 'Hiçbir şey O'ndan gayrı değildir' (Lâ mevcûde illallâh) ilkesini tavizsizce vurgulaması, onu panteizm veya hulûl/ittihâd ile suçlayan İbn Teymiyye ve takipçilerinin hedefi haline getirmiştir. Ancak Tilemsânî, şerhlerinde ve risalelerinde hulûl ve ittihâd iddialarını en şiddetli şekilde reddeder. Zira hulûl için iki ayrı varlığın bulunması ve birinin diğerine girmesi gerekir; oysa Vahdet-i Vücûd'da zâten Allah'ın karşısında ikinci bir mutlak varlık yoktur ki hulûl gerçekleşebilsin. Tilemsânî'nin bu epistemolojik savunması, Ekberî tevhîdin inceliklerini kavramayan zahirci zihniyete karşı en güçlü felsefî yanıtlardan biridir.

Tilemsânî sadece bir teorisyen değil, Arap tasavvuf edebiyatının İbnü'l-Fârız'dan sonraki en büyük şairlerindendir. 'Dîvân'ında yer alan lirik kasideler, ilahî aşkın sarhoşluğunu (sekr), fenâ cezbesini ve cem tecellîlerini benzersiz bir zarafetle terennüm eder. Meyhâne, kadeh, sâkî, şarap, zülf ve leylâ gibi sembolleri kullanan Tilemsânî, bu remizlerin hiçbir şekilde dünyevî şehvete değil; Mutlak Cemâl'in kesret kadehlerinde sunduğu mârifetullah neşesine işaret ettiğini açıklar. Şiirleri, vahdet felsefesinin soyut akıl yürütmelerden çıkarak kalpte bir zevk, vecd ve doğrudan şuhûd haline dönüşmesinin müşahhas vesikalarıdır.

Esmâ şerhinde müellif, varlığın iniş (nüzûl) ve çıkış (urûc) dairelerini titizlikle geometrik ve felsefî bir dille açıklar. Gaybü'l-Guyûb (Lâ-Taayyün) mertebesinden başlayan tecellî dalgası; Akl-ı Evvel, Nefs-i Külliyye, Heyûlâ, Tabiat, Felekler ve Dört Element vasıtasıyla kesafetin en alt noktası olan cemâdât (madenler) mertebesine kadar iner (Kavs-ı Nüzûl). Buradan itibaren nebatî, hayvanî ve insanî basamakları aşarak İnsân-ı Kâmil mertebesinde yeniden Hakk'ın idrakine kavuşur (Kavs-ı Urûc). Tilemsânî, bu döngüsel varlık yürüyüşünü ilahî isimlerin birbirini çağırması ve doğurması (tedâî-i esmâ) kanunuyla izah eder.

İbnü'l-Fârız'ın 'Nazmü's-Sülûk' (et-Tâiyyetü'l-Kübrâ) adlı 760 beyitlik dev kasidesine yazdığı şerh, Tilemsânî'nin tasavvuf tarihindeki yerini perçinleyen şaheserlerdendir. Bu şerhte müellif, dervişin cezbe (ilahî çekim) ile sülûk (iradî disiplin) arasındaki dengesini tahlil eder. Kuru bir riyazetin kulu gurur ve benlik tuzağına düşürebileceğini, buna mukabil rehbersiz bir cezbenin ise mülhidliğe savurabileceğini belirtir. Şerhte her bir beytin lügavî, sarfî ve nahvî incelikleri ortaya konduktan sonra, beytin işaret ettiği bâtınî zevk ve fenâ mertebesi Vahdet-i Vücûd ontolojisine bağlanır.

Afîfüddin et-Tilemsânî, 1291 yılında Şam'da dâr-ı bekāya irtihal ettiğinde arkasında Ekberî geleneğin en sağlam şerh metinlerini, lirik bir aşk dîvânını ve esmâ metafiziğinin kurucu eserlerini bırakmıştır. Oğlu meşhur şair Şâbbü'z-Zarîf başta olmak üzere sonraki nesil âlim ve şairlerini derinden etkilemiş; Osmanlı dünyasında Davud-i Kayserî, Molla Fenârî ve İsmâil Hakkı Bursevî gibi dev isimlerin başvuru kaynağı olmuştur. Günümüzde modern zihnin pozitivist ve mekanik kâinat tasavvuruna karşı Tilemsânî'nin esmâ merkezli canlı kâinat ontolojisi; varlığı ilahî anlamla yeniden buluşturan, insanı kozmosun gözbebeği ve ilahî isimlerin aynası olarak yücelten ebedî bir irfan feneri olmayı sürdürmektedir.