Abdürrezzâk el-Kâşânî: Şerhu Menâzili's-Sâirîn, Yüz Mânevî Makam ve Vahdet-i Vücûd Şerhi Külliyâtı

İslâm düşünce ve irfan tarihinde Muhyiddîn İbnü'l-Arabî mektebinin en velûd, en dakik ve en yetkin şârihlerinden biri Kemâleddîn Abdürrezzâk b. Ahmed el-Kâşânî'dir (ö. 736/1335). İran'ın Kâşân şehrinde doğup yetişmiş, Şeyh Nûrüddîn-i İsferâyînî'nin terbiyesinde seyrüsülûkünü tamamlamış ve Sadreddîn Konevî'nin talebesi Müeyyidüddîn el-Cendî'den Füsûsü'l-Hikem'in sırlarını tahsil etmiştir.

Kâşânî, Ekberî irfanın kavramsal haritasını çıkaran 'Istılâhâtü's-Sûfiyye' ve 'Letâifü'l-A'lâm' lügatlarının müellifidir. Ayrıca Kur'an-ı Kerim'in bâtınî ve irfanî te'vilini yapan muazzam 'Te'vîlâtü'l-Kur'ân' tefsirinin sahibidir. Fakat onun amelî tasavvuf ile nazarî vahdet-i vücûd felsefesini en mükemmel şekilde mezceden eseri, Hâce Abdullah el-Ensârî'nin 'Menâzili's-Sâirîn'ine yazdığı şerhtir.

Herat Pîri Hâce Abdullah el-Ensârî (ö. 481/1089) tarafından kaleme alınan 'Menâzili's-Sâirîn' (Hakk Yolcularının Konakları), tasavvuf sülûkünün yüz manevi durağını on ana kapı altında toplayan klasik bir rehberdir. Ensârî, her bir makamı 'Âmme' (Avam / Yeni Başlayanlar), 'Hâssa' (Havas / Yol Almışlar) ve 'Hâssatü'l-Hâssa' (Ahassü'l-Havas / Kâmiller) olmak üzere üç basamakta tasnif etmiştir.

Abdürrezzâk el-Kâşânî bu esere yazdığı şerhte, Ensârî'nin sâdece ahlakî ve amelî görünen veciz ifadelerini İbnü'l-Arabî mektebinin Vahdet-i Vücûd ontolojisiyle yeniden inşa etmiştir. Kâşânî'ye göre her bir manevi makam, aslında Hakk'ın bir isminin ve tecellîsinin sâlikteki tezahürüdür. Kâşânî'nin bu şerhi, İslâm dünyasında Menâzili's-Sâirîn üzerine yazılmış en muteber ve en derin şerh kabul edilmiştir.

Kâşânî, yolculuğun başlangıcı olan 'Bidâyât' kapısındaki menzilleri şerh ederken insanın uyanışını (Yakaza) tahlil eder. Yakaza, kalbe ilahî bir şimşeğin çakması ve gaflet uykusundan uyanıştır:

1. Tevbe: Avam için günahlardan pişmanlıktır. Havas için gaflet anlarından istiğfardır. Ahassü'l-havas için ise Hakk'tan gayrı bir varlık görmenin (benlik iddiasının) bizzat kendisinden tevbe etmektir ('Vücûduke zenbün lâ yukâsü bihî zenb'). 2. İnâbe: Kalbin masivayı terk edip doğrudan Zât-ı İlahî'ye iltica etmesidir. 3. Muhâsebe: Sâlikin nefsinin her anını ve her nefesini murakabe altında tutarak hesaba çekmesidir.

Kâşânî, başlangıç kapısının bu makamlarının sâlikin ayaklarını şeriat zeminine sağlam basmasını sağlayan temel taşlar olduğunu vurgular.

İkinci kapı olan 'Ebvâb' (Hüzün, Havf, Recâ, Huşû, Zühd, Verâ) ve üçüncü kapı olan 'Muâmelât' (Riyâzet, Tefekkür, Tezekkür, İ'tisâm, Halvet):

Kâşânî, 'Zühd' makamını şerh ederken zahirî zühd ile hakiki zühdün farkını ortaya koyar: Zahirî zâhid dünyayı terk eder; hakiki ârif ise dünyadan kalben zâhid olduğu gibi ahiret nimetlerinden dahi zâhid olur, sâdece Mevlâ'yı ister. 'Riyâzet' nefsin hayvanî heveslerini kırmak değil, nefs-i emmâreyi rûhun emrine amâde kılıp latifleştirmektir.

'Halvet' ise sâdece dört duvar arasına kapanmak değil, 'Halvet der Encümen' sırrıyla halk içinde Hakk ile beraber olabilme olgunluğudur.

Dördüncü kapı 'Ahlâk' (Cûd, Îsâr, Hulk, Tevâzu, Fütüvvet) ve beşinci kapı 'Usûl' (Kast, Azm, İrâde, Edeb, Yakîn):

Kâşânî, 'Îsâr' (başkalarını nefsine tercih etme) makamını şerh ederken kâmil velînin bütün varlığını insanlığın hayrına feda ettiğini açıklar. 'İhlâs' ise ameli riyadan temizlemekle kalmaz; ameli kendine mâl etmekten de kurtulmaktır. Kul bilmelidir ki namaz kılan, oruç tutan hakikatte kendi nefsi değil, kendisinde tecelli eden Hakk'ın tevfîkidir.

'Yakîn' makamı ise imanın şüphe götürmez derecesidir: İlmelyakîn (akılla bilmek), Aynelyakîn (basiretle görmek) ve Hakkalyakîn (bizzat yaşamak ve bir olmak).

Altıncı kapı 'Evdiyet' (İhsân, İlm, Hikmet, Basîret, Firâset, Ta'zîm) ve yedinci kapı 'Ahvâl' (Muhabbet, Şevk, Gayret, Velem, Hayret):

Kâşânî, 'Muhabbet' makamını şerh ederken aşkın akıl üstü mahiyetini açıklar. Avamın muhabbeti nimetler sebebiyledir; havasın muhabbeti Hakk'ın sıfatlarının kemâline hayranlıktır; ahassü'l-havasın muhabbeti ise Zâtî aşktır. Bu makamda âşık ile mâşuk arasındaki ayrılık perdesi kalkar.

'Hayret' menzilinde sâlik, Zât-ı Bârî'nin sonsuz azameti ve kemâlâtı karşısında aklın iflas ettiğini görür. Bu hayret cehalet hayreti değil, bilakis sonsuz ilmin idrakiyle başı dönen arifin kutsal şaşkınlığıdır ('Rabbi zidnî fîke hayreten').

Sekizinci kapı 'Velâyât' (İhsân, Teveccüh, Sabr, Rızâ, Sıdk) ve dokuzuncu kapı 'Hakāik' (Mükâşefe, Müşâhede, Muâyene, Hayat, Kabz-Bast):

Kâşânî'nin şerhinin en muhteşem bölümlerinden biri 'Müşâhede' faslıdır. Müşâhede, gayb perdelerinin aralanıp Zât ve Sıfât tecellîlerinin kalbe doğmasıdır. Bu menzilde sâlik 'Fenâ fi's-Sıfât' ve 'Fenâ fi'z-Zât' hallerini tecrübe eder. Beşerî sıfatlar ilahî sıfatların nûrunda erir: Kulun işitmesi Hakk'ın Semi' sıfatı, görmesi Basar sıfatı, kudreti Kudret sıfatı haline gelir (Kudsî Hadis: 'Kulum bana nafilelerle yaklaşır...').

Menâzili's-Sâirîn'in zirvesi olan 'Nihâyât' kapısı, seyrüsülûkün son on makamını içerir: Ma'rifet, Fenâ, Bekâ, Tahkîk, Telbîs, Vücûd, Tecrîd, Tefrîd, Cem' ve nihayet TEVHÎD.

Kâşânî, 'Fenâ'yı varlığın yok olması değil, kesret vehminin silinmesi olarak şerh eder. 'Bekâ' ise fâni olan benliğin ardından ebedî olan Hak ile hayata dönmektir. Sâlik artık dünyayı terk etmiş bir mecnun değil; Hakk'ın gözüyle halka bakan, insanları irşad eden, her şeyde vahdeti müşahede eden bir 'İnsân-ı Kâmil'dir.

Ensârî ve Kâşânî'ye göre seyrüsülûkün yüzüncü ve nihai menzili 'Tevhîd'dir. Kâşânî, Tevhid'i üç dereceye ayırır:

1. Tevhîd-i Âmme (Avamın Tevhidi): Şirki reddedip Allah'ın bir olduğunu dille ikrar ve kalple tasdik etmek; sebepleri bağımsız güç sanmaktan kurtulamamak. 2. Tevhîd-i Hâssa (Havasın Tevhidi): Bütün fiillerin ve sebeplerin arkasında tek bir Fâil-i Mutlak'ı görmek ('Lâ fâile illallâh'). 3. Tevhîd-i Hâssatü'l-Hâssa (Ahassü'l-Havasın Tevhidi): Varlıkta Hakk'tan başka hiçbir mevcud görmemek ('Lâ mevcûde illallâh'). Burada şâhid, meşhûd ve şehâdet tek bir hakikat olur.

Ensârî'nin 'Mâ vahhadellâhe min vâhiddin / İz küllü men vahhadahû câhid' (Hiçbir fert Allah'ı hakkıyla birleyemez; çünkü O'nu birlemeye kalkan, O'nunla birlikte kendi varlığını da ispat etmiş olur ki bu gizli bir şirk ve inkârdır!) şeklindeki meşhur beytini Kâşânî, mutlak fenâ ve tevhidin zirvesi olarak şerh eder.

Abdürrezzâk el-Kâşânî'nin Şerhu Menâzili's-Sâirîn'i, telif edildiği andan itibaren İslâm coğrafyasının dört bir yanına yayılmıştır. İbn Kayyim el-Cevziyye'nin bu esere reddiye ve tenkit sadedinde yazdığı devasa 'Medâricü's-Sâlikîn'i dahi Kâşânî'nin şerhini adım adım takip etmek mecburiyetinde kalmıştır.

Osmanlı medreselerinde ve tekkelerinde Kâşânî şerhi, seyrüsülûk eden dervişlerin manevi makamları şaşırmaması için pusula olarak okutulmuştur. Kâşânî; amelle irfanı, ahlakla metafiziği, şeriatla hakikati birbirine kenetleyerek sâlike hem güvenli bir yol haritası hem de Arş'ın ötesine kanatlanacak bir idrak ufku bahşetmiştir.