Abdürrezzâk el-Kâşânî: Letâifü'l-A'lâm fî İşârâti Ehli'l-İlhâm ve İrfan Lugatı Külliyâtı

Kemâleddîn Abdürrezzâk b. Ahmed el-Kâşânî (ö. 730/1329 veya 736/1335), İran'ın Kâşân şehrinde doğmuş, İslâm tasavvuf ve irfan tarihinin en büyük nazariyatçılarından biri kabul edilen celîl bir sûfî-mütefekkirdir. Sühreverdiyye tarikatının kurucusu Ebû Hafs Ömer es-Sühreverdî'nin talebesi olan Nûreddîn Abdüssamed en-Netenzî'den seyr u sülûk görmüş, zahirî ilimlerde allâme seviyesine ulaştıktan sonra Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî ve Sadreddîn Konevî mektebinin en dirayetli şârihi ve müdafiî olmuştur. Kâşânî, İbnü'l-Arabî'nin 'Fusûsü'l-Hikem'ine yazdığı şerh ve 'İstılâhâtü's-Sûfiyye' adlı muhtasarıyla tanınsa da, onun irfânî dehasının asıl anıtsal abidesi iki ciltlik devasa eseri 'Letâifü'l-A'lâm fî İşârâti Ehli'l-İlhâm'dır. Kâşânî, vahdet-i vücûd düşüncesini karmaşık ve sembolik bir dilden çıkarıp, son derece berrak, tutarlı ve felsefî bir kavramsal düzene kavuşturan köprü şahsiyettir. Dâvûd-i Kayserî gibi Osmanlı düşüncesinin kurucularının doğrudan üstadı olması, onun tesir sahasını asırlarca genişletmiştir.

Kâşânî'nin 'Letâifü'l-A'lâm fî İşârâti Ehli'l-İlhâm' (İlham Ehlinin İşaretlerindeki İncelikler) adlı başyapıtı, İslâm tasavvuf tarihinde telif edilmiş en kapsamlı, alfabetik ve sistematik terimler ansiklopedisidir. Kuşeyrî'nin Risâle'sindeki lügat bölümü veya Hücvîrî'nin Keşfü'l-Mahcûb'undaki ıstılah izahları muhtasar birer mukaddime mahiyetindeyken; Kâşânî binlerce tasavvufî terimi, hâli, makamı, ruhanî müşahedeyi ve metafizik ilkeyi tek bir çatı altında toplamıştır. Eser, her bir harf altında o harfle başlayan terimleri alfabetik olarak sıralar. Kâşânî, bir terimi açıklarken salt lügavî kökeniyle yetinmez; o kavramın zâhir ehlince nasıl anlaşıldığını, sâlikin seyr u sülûkündeki amelî karşılığını ve nihayet müntehî (vahdet şuhûduna ermiş) kâmil arif katındaki ontolojik ve zâtî hakikatini katman katman açımlar. Bu yönüyle Letâifü'l-A'lâm, irfan kütüphanesinin en sağlam deniz feneridir.

Eserin adında geçen 'İşâret' mefhumu, Kâşânî'nin dil ve anlam felsefesinin kilit taşıdır. Sûfîlere göre gayb âlemine, Zât-ı Bârî'nin tecellîlerine ve ruhanî zevklere ait hakikatler, sınırlı ve dünyevî kalıplardan ibaret olan beşerî dille doğrudan (ibâre ile) ifade edilemez. Dil, kesret âleminin ürünüdür; hâlbuki zevk ve keşif, vahdet âleminin nurudur. Dolayısıyla arifler, lafızları ancak birer 'işaret', 'remiz' ve 'kinâye' olarak kullanırlar. Kâşânî, Letâifü'l-A'lâm'da bu semantik gerilimi çözer: O, sûfîlerin şiirlerinde ve nesirlerinde kullandıkları meyhane, şarap, kadeh, zülf, ben, yanak, harâbât gibi mecazî lafızların arkasındaki saf metafizik hakikatleri şerh eder. Şarap ilahî aşk ve cezbeye, kadeh arifin kalbine, sâkî Cenâb-ı Hakk'ın feyz tecellîsine, zülf ise kesret âleminin varlık perdelerine işaret eder. Kâşânî, mistik semantiği zâhir ulemasının ithamlarından arındırarak meşru ve tevhîdî bir zemine oturtur.

Letâifü'l-A'lâm'ın omurgasını, Ekberî mektebin 'Hadarât-ı Hams' (Beş İlâhî Varlık Hazreti) nazariyesi oluşturur. Kâşânî varlığın tenezzül ve zuhûr merhalelerini eşsiz bir şema ile tarif eder: 1. **Hazret-i Gayb-ı Mutlak (Lâhût / Ahadiyyet):** Zât-ı İlâhiyye'nin hiçbir taayyün, kayıt, isim ve sıfatla kayıtlanmadığı saf sır ve gayb mertebesidir (Amâ). 2. **Hazret-i Ceberût (Vâhidiyyet / A'yân-ı Sâbite):** İlahî isim ve sıfatların bilkuvve taayyün ettiği, eşyanın hakikatlerinin ilahî ilimde sâbit olduğu mertebedir. 3. **Hazret-i Melekût (Ervâh Âlemi):** Maddeden mücerred nûrânî ve ruhanî cevherlerin, meleklerin ve saf akılların tecellî sahasıdır. 4. **Hazret-i Misâl (Berzah / Hayâl Âlemi):** Cisimler âlemi ile ruhlar âlemi arasında yer alan, maddesiz fakat şekil, renk ve sûret sahibi olan berzah mertebesidir. 5. **Hazret-i Şehâdet (Mülk Âlemi):** Duyularla algılanan kesif, maddî ve cismanî kâinattır. Bu beş hazretin tamamını kendi bünyesinde cem' eden câmi' tecellî ise 'İnsân-ı Kâmil'dir.

Kâşânî, seyr u sülûk kavramlarını salt ahlâkî bir arınma değil, bir ontolojik idrak dönüşümü olarak tanımlar. 'Fenâ', kulun kendi nefsini, fiillerini ve varlığını müstakil bir gerçeklik sanma yanılsamasından kurtulup, yegâne hakikî fâil ve mevcûdun Allah olduğunu bizzat yaşamasıdır (Fenâ fi'l-Hakk). Ancak sülûk fenâda bitmez; fenânın ardından 'Bekā bi'l-Lâh' (Hakk ile bâkî olma) makamı gelir. Kâşânî, 'Cem'' (bütün varlıkları tek bir vücûdda görme) ile 'Fark' (yaratılmışların mertebelerini yerli yerine koyma) arasındaki hassas tevhîdî dengeyi şöyle formüle eder: 'Hakk'ı görüp halkı görmemek istiğraktır (eksikliktir); halkı görüp Hakk'ı görmemek şirktir (gaflettir); kâmil arif ise 'Fark ba'de'l-Cem'' makamında olandır; yani kesret içinde vahdeti, vahdet içinde kesreti tenzih ve teşbihi birleştirerek müşahede edendir.'

Kâşânî'nin Letâifü'l-A'lâm'da ve müstakil 'Risâle fi'l-Kaza ve'l-Kader'inde serdettiği kader nazariyesi, İslâm düşüncesinin en cesur ve derin tahlillerindendir. İbnü'l-Arabî mektebine göre eşya yaratılmadan önce Cenâb-ı Hakk'ın ezelî ilminde 'A'yân-ı Sâbite' (sâbit hakikatler) halinde mevcuttur. A'yân-ı sâbite, kendi fıtrî kabiliyet ve istidatlarıyla hariçte var olmayı talep ederler. Kâşânî şöyle izah eder: Allah Teâlâ hiçbir varlığa kendi zâtî istidadında bulunmayan bir şeyi zorla dayatmaz. İlahî ilim, eşyanın ne olmak istediğini ve ne yapacağını ezelde nasıl ise öylece bilmiştir; yani ilim maluma tâbidir. Kader, her şeyin kendi a'yân-ı sâbitesindeki istidat lisanıyla ettiği duanın ilahî vücûd feyziyle karşılanmasından ibarettir. Bu izah, Cebriyye'nin kör zorlamacılığı ile Mu'tezile'nin ilahî takdiri dışlayan hürriyet anlayışını vahdet aynasında uzlaştırır.

Letâifü'l-A'lâm'da 'İnsân-ı Kâmil' maddesi, varlık dairesinin gayesi olarak vazedilir. Kâinat, ilahî isimlerin dağınık ve parça parça tecellî ettiği büyük bir aynadır; ancak bu ayna henüz cilalanmamıştı. Allah Teâlâ Âdem'i (İnsân-ı Kâmil'i) yaratarak o aynanın cilası kılmıştır. Zira yalnız insan, bütün esmâ-i hüsnâyı câmi' bir istidatla halk edilmiştir. Kâşânî, velâyet ile nübüvvet arasındaki münasebeti de dakik bir sınırla çizer: Nübüvvet, teklif getiren, şeriat vazeden ve zamansal olarak Hz. Muhammed (s.a.v.) ile nihayete eren zâhirî bir risalet dairesidir. Velâyet ise nübüvvetin bâtınıdır; Hakk ile kesintisiz kurbiyyet ve marifet bağıdır ve kıyamete kadar evliyâullah vasıtasıyla carîdir. Her nebi aynı zamanda bir velîdir; ancak velîler dâima nebinin şeriatına ve sünnetine mutlak teslimiyetle kâimdir.

Tasavvuf tarihinin en meşhur doktriner tartışması, Abdürrezzâk el-Kâşânî ile çağdaşı büyük sûfî Rükneddîn Alâüddevle-i Simnânî (ö. 736/1336) arasında geçen mektuplaşmalardır. Simnânî, İbnü'l-Arabî'nin 'Mutlak Varlık Allah'tır' sözüne şiddetle karşı çıkmış, bunun Tanrı ile yaratılmışları birbirine karıştıran tehlikeli bir panteizme (veya hulûle) kapı aralayacağını öne sürerek daha sonra İmâm-ı Rabbânî tarafından sistemleştirilecek olan 'Vahdet-i Şuhûd' (Görünenin birliği, varlığın değil) fikrini savunmuştur. Kâşânî, Simnânî'ye yazdığı meşhur mektuplarda Ekberî tevhidi muazzam bir zarafet ve burhanla müdafaa etmiştir. Kâşânî, İbnü'l-Arabî'nin kastettiği 'Vücûd'un mahlûkatın maddî varlığı değil, zâtı gereği var olan mutlak hakikat olduğunu; âlemin ise O'nun nûrunun gölgeleri ve tecellî aynaları mesabesinde bulunduğunu izah etmiştir. Bu mektuplaşma, vahdet-i vücûd doktrininin Ehl-i Sünnet akidesi içindeki meşruiyetini tescilleyen tarihî bir belgedir.

Kâşânî'nin bir diğer dev eseri, uzun yıllar İbnü'l-Arabî'ye nispet edilen 'Te'vîlâtü'l-Kur'ân' (Te'vîlât-ı Kâşiyye) adlı işârî tefsiridir. Letâifü'l-A'lâm'daki her bir kavram, Te'vîlât'ta Kur'ân âyetlerinin bâtınî tefsirinde yaşayan bir anahtara dönüşür. Kâşânî tefsirinde lafzın zâhirî hükmünü inkâr etmeksizin, âyetlerin nefis mertebelerindeki, kalp iklimindeki ve kozmik âlemdeki karşılıklarını tevil eder. Örneğin Firavun kıssasını tefsir ederken Firavun'u insanın emmâre nefsine, Mûsâ'yı (a.s) kalbin ilahî idrak kuvvesine, Hârûn'u ruhanî nutka, Kızıldeniz'i ise hevâ ve heves dalgalarına işaret olarak şerh eder. Letâifü'l-A'lâm, bu derin tefsir ummanına dalacak bir dalgıç için hazırlanmış emsalsiz bir kavramsal harita ve pusuladır.

Abdürrezzâk el-Kâşânî'nin Letâifü'l-A'lâm'ı, İslâm irfan geleneğinin ortak hafızasıdır. Eser, yalnızca Arap ve Fars coğrafyasında değil; Osmanlı tasavvuf mektebinin teşekkülünde de başucu kaynağı olmuştur. Dâvûd-i Kayserî, Molla Fenârî, Kutbüddîn-i İznîkî, İsmâil Hakkı Bursevî ve Sofyalı Bâlî Efendi gibi Osmanlı arifleri, eserlerinde Kâşânî'nin tanımlarını mutlak otorite olarak iktibas etmişlerdir. Modern dönemde Toshihiko İzutsu, Seyyid Hüseyin Nasr ve William Chittick gibi İslâm felsefesi araştırmacıları, İbnü'l-Arabî'nin engin metafizik dünyasını anlamanın en güvenilir anahtarının Kâşânî'nin Letâifü'l-A'lâm'ı olduğunu teslim etmişlerdir. Kâşânî, ilahî vahyin harflerinden kâinatın zerrelerine kadar her şeyin aynı ezelî aşk ve hakikat lisanıyla konuştuğunu ispat eden bir mana sultânıdır.