Abdurrahmân es-Sûfî ve Kitâbü Suveri'l-Kevâkibi's-Sâbite: 48 Takımyıldız, Sabit Yıldızlar Atlası ve Göksel Koordinat Astronomisi Külliyâtı

Ebü'l-Hüseyn Abdurrahmân b. Ömer b. Muhammed b. Sehl es-Sûfî (291–376 / 903–986), Rey (günümüz Tahran civarı) şehrinde doğmuş ve 10. yüzyılın en büyük pratik astronomu ve gözlemcisi olarak tarihe geçmiştir. Lakabındaki 'es-Sûfî' unvanı, onun zühd ve takva ehli sade bir hayat sürdüğüne, tasavvufî tefekkür ile gökyüzü gözlemini birbirinden ayrılmaz bir bütün kabul ettiğine işaret eder.

Sûfî'nin ilmî kariyeri, Büveyhî hükümdarı ve büyük bilim hâmisi Adudüddevle (saltanatı: 338–372 / 949–983) ile tanışmasıyla zirveye ulaşmıştır. İsfahan ve Şiraz rasathanelerinde hükümdarın desteğiyle devasa çapta halkalı usturlaplar (zâtü'l-halak) ve gök küreleri inşa eden Sûfî, geceler boyu gökyüzünü tarayarak çıplak gözle görülebilen tüm sabit yıldızların parlaklıklarını ve konumlarını yeniden ölçmüştür. Adudüddevle, Sûfî'yi sadece bir saray astronomu değil, aynı zamanda en yakın ilmî danışmanı ve dostu kabul etmiştir.

«Gökyüzü, kâinatın Yaratıcısı tarafından yazılmış azametli bir kitaptır; her yıldız bu kitapta nûrânî bir harf, her takımyıldız ise ilahî bir kelimedir.»

Sûfî'nin 964 (h. 353) yılında tamamlayarak Adudüddevle'ye ithaf ettiği Kitâbü Suveri'l-Kevâkibi's-Sâbite, sonraki bin yıl boyunca Doğu'da ve Batı'da sabit yıldızlar konusunda başvurulan mutlak başvuru kaynağı olmuştur.

Abdurrahmân es-Sûfî'nin şaheserinin en devrimci yönü, Batlamyus'un (Ptolemaios) Almagest (el-Mecistî) adlı eserindeki yıldız kataloğunu körü körüne taklit etmek yerine, baştan sona bizzat gökyüzü gözlemleriyle tashih etmesidir. Batlamyus, M.S. 137 yılı civarında İskenderiye'de 1022 yıldızın koordinatlarını kaydetmişti; ancak aradan geçen 800 yılı aşkın sürede Dünya'nın presesyon (gün-tün eşitliği devinimi) hareketi sebebiyle yıldızların boylam dereceleri kaymıştı.

Sûfî, Batlamyus'un presesyon hızını (her 100 yılda 1 derece) hatalı bulmuş; kendi döneminin en hassas ölçümleriyle her 66 yılda 1 derecelik kayma kuralını (aslında modern değere çok yakın olan 71.6 yıla karşılık 66 yıl yaklaşımı) esas alarak, Batlamyus'un koordinatlarına tam 12 derece 42 dakika eklemiştir. Ancak Sûfî yalnızca matematiksel bir kaydırma ile yetinmemiş, her bir yıldızın gökyüzündeki yerini aletlerle teker teker doğrulamıştır.

«Batlamyus'un kataloğundaki birçok yıldızın mevkilerini ve büyüklük derecelerini bizzat gözlemledim; bazılarının kaydedilenden daha parlak, bazılarının daha sönük olduğunu, hatta bazılarının koordinatlarının hatalı verildiğini tespit ederek tashih ettim.»

Bu tavır, İslam biliminin nakilcilikten bağımsız, doğrudan tecrübe ve gözleme dayanan eleştirel ruhunun en parlak numunesidir.

Kitâbü Suveri'l-Kevâkibi's-Sâbite'nin görsel ve sanatsal açıdan dünya bilim tarihinde bir benzeri daha yoktur. Sûfî, 48 takımyıldızın (21 Kuzey, 12 Zodyak, 15 Güney takımyıldızı) her birini iki ayrı resim halinde çizdirmiştir:

1. Gökyüzünden Görüldüğü Şekliyle (Fî's-Semâ): Yeryüzünde durup doğrudan gece gökyüzüne bakan bir gözlemcinin çıplak gözle gördüğü doğal perspektif.
2. Gök Küresinde Görüldüğü Şekliyle (Fi'l-Küre): Üç boyutlu bir gök küresine (armillary sphere / celestial globe) dışarıdan bakan birinin gördüğü ayna görüntüsü (ters simetrik projeksiyon).

Bu çift yönlü çizim tekniği, gök küresi imal eden zanaatkârlar ile geceleri gökyüzünü izleyen denizci ve astronomların birbirine karışan sağ-sol koordinat hatalarını tamamen ortadan kaldırmıştır. Resimlerde her bir yıldız, parlaklık derecesine (kadir) göre kırmızı mürekkeple işaretlenmiş, takımyıldız figürünün (örneğin Avcı / Orion, Boğa / Taurus, Aslan / Leo) anatomik kısımları üzerindeki tam yerleri (omuz, diz, göz, kılıç vb.) tek tek belirtilmiştir.

Modern astrofizikte yıldızların parlaklığı 'kadir' (magnitude) dereceleriyle ölçülür. Abdurrahmân es-Sûfî, antik çağın kaba 6 kadirli sınıflandırmasını muazzam bir hassasiyetle geliştirerek ara kadirleri (örneğin 'üçüncü kadirden büyük' veya 'dördüncü kadirden küçük') tanımlayan ilk gökbilimcidir.

Sûfî, yıldızların sadece konumlarını değil, onların parıltı renklerini de kaydetmiştir. Örneğin:

• Kırmızı Devler: Betelgeuse (İbzü'l-Cevzâ), Aldebaran (ed-Deberân) ve Antares'in (Kalbü'l-Akreb) kırmızımsı/turuncu rengini özel olarak vurgulamıştır.
• Beyaz ve Mavi Yıldızlar: Sirius (eş-Şi'râ el-Yemâniyye), Vega (en-Nesrü'l-Vâkî) ve Rigel'in (Riclü'l-Cevzâ) keskin beyaz parıltısını kaydetmiştir.

Sûfî'nin titiz parlaklık kayıtları, modern gökbilimciler için paha biçilmez bir tarihsel veri tabanıdır. 19. ve 20. yüzyıl astrofizikçileri (Knobel, Schjellerup, Hafez), Sûfî'nin kayıtlarını inceleyerek son bin yıl içinde parlaklığı değişen değişen yıldızları (variable stars) tespit edebilmişlerdir.

Abdurrahmân es-Sûfî'nin dünya bilim tarihindeki en büyük ve ölümsüz keşfi, Andromeda Galaksisi'ni (M31) insanlık tarihinde ilk kez kaydeden ve haritalandıran bilgin olmasıdır. Batı dünyasında ancak 1612 yılında Simon Marius tarafından teleskopla 'keşfedildiği' iddia edilen bu gök cismi, Sûfî tarafından tam 650 yıl önce, 964 yılında çizilmiştir.

Sûfî, Andromeda (el-Mer'etü'l-Müselsele - Zincirli Kadın) takımyıldızını tasvir ederken, figürün ağzının ve kuzey balığının hemen önünde gökyüzünde sabit bir yıldız değil, bulutsu bir leke bulunduğunu fark etmiş ve bunu şu efsanevi ifadeyle kaydetmiştir:

«...ve orada gökyüzünde asılı duran, gözle görülebilen küçük, dumanımsı ve latif bir bulut parçası (latîfe sehâbiyye / es-sahâbü'l-latîf) vardır.»

Sûfî, bu bulutsunun tam koordinatlarını vermiş ve takımyıldız çiziminde Andromeda'nın göğsünün üzerinde küçük noktacıklardan oluşan bir girdap şeklinde resmetmiştir. Bu kayıt, insanlığın Samanyolu dışındaki başka bir galaksiyi çıplak gözle görüp kaydettiği ilk tarihsel belgedir.

Sûfî'nin bir diğer sansasyonel keşfi, Güney Yarımküre'de yer alan ve Avrupa'da ancak 1519'da Ferdinand Magellan'ın seyahatiyle tanınan Büyük Macellan Bulutu'nu (Large Magellanic Cloud) Batılılardan beş asır önce belgelemesidir.

Şiraz ve İsfahan enlemlerinde bu güney gök cismi ufkun altında kaldığı için görülemezdi. Ancak Sûfî, Kızıldeniz tüccarları, Umanlı denizciler ve Yemenli kervancılarla görüşmüş; Arap Yarımadası'nın güney kıyılarından (Tehâme ve Hadramut) gökyüzünün güney ufkunda görülen bu cismi araştırmıştır. Eserinde bu gök cismini kaydederken şunları yazar:

«Canopus (Süheyl) yıldızının güneyinde, Kuzey Arabistan'da ve Irak'ta görünmeyen, ancak Tehâme ve Umman sahilinde açıkça müşahede edilen beyaz bir bulut kümesi vardır ki Araplar buna 'el-Bakarü'l-Ebyad' (Beyaz Sığır) derler.»

Sûfî ayrıca, Batlamyus'un kataloğunda yer almayan ve günümüzde 'Brocchi Kümesi' (Coathanger / Elbise Askısı Kümesi - Cr 399) olarak bilinen açık yıldız kümesini Tilki (Vulpecula) takımyıldızında ilk kez müstakil bir gök cismi olarak tanımlamıştır.

İslam öncesi kadim Arap yarımadasında bedeviler, gece çölde yol bulmak ve yağmur mevsimlerini tahmin etmek için 'Envâ' adı verilen zengin bir yıldız folkloruna sahiptiler. Ancak bu folklor, Yunan takımyıldız sistemiyle hiçbir paralellik arz etmiyordu; Araplar gökyüzünü develer, aslanlar, kurtlar, otlaklar ve çadırlar olarak hayal ediyorlardı.

Abdurrahmân es-Sûfî'nin dehası, bu iki tamamen farklı gökyüzü kültürünü tek bir çatı altında sentezlemesinde yatar. Sûfî, 48 takımyıldızın her bir faslında önce Yunan geleneğindeki (Batlamyus) yıldızları ve koordinatlarını saymış, hemen ardından «Câhiliye Araplarının bu yıldızlara verdiği isimler şunlardır...» diyerek bedevi Enva' literatüründeki karşılıklarını detaylandırmıştır.

Örneğin Büyükayı takımyıldızını anlatırken, Yunanlıların 'Büyük Ayı' dediği yıldız grubunun Araplar tarafından 'Na'ş ve Benâtühâ' (Tabut ve Kızları) olarak adlandırıldığını, kutup yıldızının ise 'el-Cüdey' (Oğlak) ismiyle anıldığını en ince etnografik ayrıntılarıyla kaydetmiştir. Bu sayede kadim çöl kültürü yazılı bilimin bir parçası haline gelmiştir.

Bugün modern uluslararası astronomi literatüründe (IAU - Uluslararası Astronomi Birliği onaylı) kullanılan yıldız isimlerinin yarıdan fazlası doğrudan Arapçadır. Rigel, Betelgeuse, Aldebaran, Vega, Altair, Deneb, Algol, Fomalhaut, Mizar, Alcor gibi yüzlerce yıldız ismi, Batı dillerine Abdurrahmân es-Sûfî'nin Kitâbü Suveri'l-Kevâkib'i vasıtasıyla girmiştir.

Bu isimlerin kökenindeki etimolojik sırlar şunlardır:

• Betelgeuse: İbtü'l-Cevzâ (Avcı'nın / Cevza'nın Koltuk Altı) terkibinin bozulmuş telaffuzudur.
• Rigel: Riclü'l-Cevzâ (Avcı'nın Sol Ayağı) demektir.
• Aldebaran: ed-Deberân (Ülker/Pleiades kümesini arkasından takip eden) manasındadır.
• Altair: en-Nesrü't-Tâir (Uçan Kartal) ifadesinden gelir.
• Vega: en-Nesrü'l-Vâkî (Avının üzerine konan / yere inen kartal) kökenlidir.
• Deneb: Zenebü'd-Decâce (Kuğu'nun Kuyruğu) demektir.
• Algol: Re'sü'l-Gûl (Gûl'ün / Canavarın Başı) ifadesinden türemiştir.

12. ve 13. yüzyıllarda Toledo ve Sicilya'da yapılan Latince tercümeler sırasında Avrupalı çevirmenler Sûfî'nin yıldız atlasındaki Arapça kelimeleri harf harf Latinize etmişler ve bu isimler modern bilimin değişmez evrensel terimleri olarak günümüze kadar ulaşmıştır.

Abdurrahmân es-Sûfî yalnızca teorik bir gözlemci ve yazar değil, aynı zamanda bizzat gök küresi (küre-i semâviyye) ve usturlap imal eden usta bir riyâziye mühendisidir. Sûfî, Adudüddevle için som gümüşten devasa bir gök küresi imal etmiş; bu küre üzerinde 1022 yıldızın yerini, kadir derecelerini ve takımyıldız figürlerini kuyumcu titizliğiyle hakketmiştir.

Sûfî'nin ayrıca usturlabın pratik kullanımı üzerine yazdığı Kitâbü'l-'Amel bi'l-Usturlâb adlı eseri 386 bâbdan müteşekkil olup, alet yapımı ve kullanımı konusunda yazılmış en hacimli kılavuzdur. Bu eserde:

1. Güneş ve yıldızların irtifa ölçümleriyle enlem ve boylam tayini,
2. Gündüz ve gece saatlerinin gezegen saatlerine göre hassas taksimatı,
3. Gök cisimlerinin doğuş ve batış azimutlarının hesaplanması,
4. Kıble açısının küresel trigonometrik cetvellerle anında tespiti adımları şerh edilmiştir.

Kahire, Oxford ve Paris kütüphanelerinde muhafaza edilen 10. ve 11. yüzyıl Sûfî el yazmaları, İslam tezhip ve minyatür sanatının bilimle birleştiği en muhteşem estetik başyapıtlar arasında kabul edilir.

Abdurrahmân es-Sûfî, İslam medeniyetinin 'Altın Çağı'nda bilimin gözlemsel, rasyonel ve estetik zirvesini temsil eden müstesna bir şahsiyettir. Onun ömrü, geceleri uykusuz kalarak çölde ve rasathanede gökyüzünün her bir noktasını tefekkür ve hendese ile tarayan muazzam bir adanmışlık destanıdır.

Modern bilim dünyası onun bu eşsiz dehasını unutmamış; Uluslararası Astronomi Birliği (IAU), Ay'ın güney enlemlerinde yer alan 47 km çapındaki devasa bir kratere onun anısına 'Azophi' adını vermiştir. Ayrıca 1960 yılında keşfedilen 12621 numaralı asteroit de 'Alsufi' ismiyle tescil edilmiştir.

Sûfî'nin mirası bizlere şu ebedi dersi vermektedir:

• Önceki medeniyetlerin birikimini saygıyla devralmak, fakat asla taklit etmeyip gözlem ve deney süzgecinden geçirerek tashih etmek.
• Bilimsel veriyi kuru rakamlardan ibaret görmeyip harika resimler, minyatürler ve çift yönlü atlaslarla görsel bir sanat şaheserine dönüştürmek.
• Kâinatın sonsuzluğunda kaybolmak yerine, her yıldızda Yaratıcı'nın esmâ tecellilerini ve sonsuz nizamını müşahede eden irfânî bir şuura ermek.

Sihravemen Külliyâtı olarak sunduğumuz bu 10 fasıllık anıtsal monografi, gökyüzünün fatihi Abdurrahmân es-Sûfî'nin nûrânî izini asırlar sonra yeniden aydınlatmaktadır.