Abdurrahman el-Cebertî: Acâibü'l-Âsâr fi't-Terâcim ve'l-Ahbâr, Doğu-Batı Karşılaşması ve Medeniyet Tarihi Külliyâtı

Abdurrahman b. Hasan b. İbrâhîm el-Cebertî el-Akīlî el-Hanefî (1167-1240/1753-1825), Osmanlı Devleti'nin Mısır eyaletinde yetişmiş, klasik İslâm vakanüvislik geleneğinin son büyük temsilcisi ve modernitenin şafağındaki ilk büyük şarkiyat münekkididir. Babası Şeyh Hasan el-Cebertî, Ezher Camii'nin en seçkin kelâm, riyâziyât ve astronomi üstatlarından biriydi. Bu köklü ilmî muhitte yetişen Cebertî, sadece bir tarihçi değil, aynı zamanda felekiyyât ve hendese tahsili görmüş rasyonel bir zihne sahipti. Onun bu çok yönlü entelektüel donanımı, yaşadığı çağın en büyük kırılma anını benzersiz bir tahlil derinliğiyle kaydetmesini sağladı.

Cebertî'nin başyapıtı olan Acâibü'l-Âsâr, 1688 yılından 1821 yılına kadar geçen 130 yılı aşkın bir devrede Mısır ve Osmanlı coğrafyasının siyasî, içtimaî, ilmî ve iktisadî panoramasını çizen devasa bir şaheserdir. Eseri diğer klasik tarihlerden ayıran en büyük hususiyet, sadece hükümdarların ve paşaların savaşlarını değil; ulemanın, şairlerin, şeyhlerin, esnafın ve halk tabakasının gündelik hayatını, fiyat hareketlerini, Nil taşkınlarını ve kültürel dönüşümleri 'terâcim' (biyografi) ansiklopedisi titizliğiyle kaydetmiş olmasıdır.

1798 Temmuz'unda Napolyon Bonapart kumandasındaki Fransız ordusunun İskenderiye'ye çıkışı ve akabinde Kahire'yi işgali, İslâm medeniyeti ile modern Batı emperyalizminin ilk doğrudan ve travmatik karşılaşmasıdır. Cebertî bu hadiseyi bizzat Kahire'de, işgalin kalbinde yaşamıştır. O, Napolyon'un Mısır halkına hitaben dağıttığı 'Biz Müslümanların dostuyuz, Memlüklerin zulmünü bitirmeye geldik' diyen Arapça beyannamesini satır satır dilbilgisi, mantık ve siyasî sahtekarlık açısından tenkit ederek tarihe geçmiştir.

Cebertî, Napolyon'un beyannamesindeki gramer bozukluklarını, kavram karmaşalarını ve çelişkileri teşhir ederken enfes bir retorik analizi uygular. Fransızların 'hürriyet, müsavat (eşitlik) ve adalet' sloganlarının arkasındaki sömürgeci niyeti deşifre eder. 'Tüm insanlar Allah katında eşittir' iddiasına karşılık Cebertî, 'Eğer öyleyse, insanların haklarını, topraklarını ve haysiyetlerini çiğneyen bu istila hangi eşitliğin mahsulüdür?' sualini sorarak Batı aydınlanmasının ahlakî tutarsızlığını ilk defa felsefî bir zeminde yargılar.

Napolyon'un Mısır'a beraberinde getirdiği yüzlerce bilim adamı, mühendis ve arkeoloğun kurduğu 'Institut d'Égypte'i (Mısır Enstitüsü) ziyaret eden Cebertî, Batı'nın yeni bilimsel cihazlarını, matbaasını, kimya laboratuvarlarını ve kütüphanesini tarafsız bir gözlemci dikkatiyle inceler. Elektrik deneylerini, hava boşaltma tulumbalarını ve teleskopları hayranlıkla seyreder; bu teknik üstünlüğü inkâr etmez. Ancak bu bilimin ahlak ve vahiyden kopuk bir tahakküm aracına dönüştürülmesini şiddetle eleştirir.

Fransız işgaline karşı Ezher Camii merkezli gelişen Birinci ve İkinci Kahire Kıyamlarını Cebertî günbegün kaydetmiştir. Ulemanın halk ile işgalci güçler arasındaki arabuluculuk rolünü, direnişin kahramanlıklarını ve Fransızların Ezher Camii'ne atlarıyla girip kütüphaneleri yağmalamasını, Kur'an nüshalarını ayaklar altına almasını büyük bir keder ve ibretle anlatır. Bu hadise, İslâm dünyasında modern işgal psikolojisinin ilk sarsıcı vesikasıdır.

Fransızların Mısır'dan çekilmesinden sonra iktidara gelen Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın reformlarını ve modernleşme siyasetini Cebertî en ön saftan takip etmiştir. Paşa'nın orduyu modernize etmesini takdir etmekle birlikte; vakıf topraklarına el koymasını, köylüyü ağır vergiler ve angaryayla ezmesini, ulemanın bağımsızlığını tasfiye ederek bürokratik bir tahakküm kurmasını acımasızca eleştirmiştir. Bu tenkitleri sebebiyle eserinin basılması uzun yıllar yasaklanmıştır.

Cebertî, Fernand Braudel ve Annales ekolünün asırlar sonra kavramsallaştıracağı 'toplam tarih' (histoire totale) anlayışını 18. yüzyıl sonunda uygulamıştır. Eserinde ekmek fiyatlarındaki dalgalanmaları, veba salgınlarının demografik tahribatını, Kahire esnaf loncalarının yapısını ve kadınların toplumsal hayattaki rollerini sosyolojik bir hassasiyetle tahlil eder. Bu yönüyle Acâibü'l-Âsâr, sadece siyasî değil, emsalsiz bir içtimaî tarih hazinesidir.

Cebertî'nin tarih metodolojisi, İbn Haldûn'un 'Umrân' teorisinin pratik bir tatbikidir. O, duyduğu her haberi değil; bizzat şahit olduğu veya güvenilir ravilerden tahkik ettiği vakıaları yazmıştır. Kendi mensup olduğu ulema sınıfının korkaklıklarını, yozlaşmalarını ve cehaletini eleştirmekten çekinmemiştir. Tarihçinin tarafsız ve adaletten yana olması gerektiğini, aksi halde tarihin geleceğe bırakılan zehirli bir yalana dönüşeceğini savunmuştur.

Cebertî için tarih, Kur'an'ın 'Yeryüzünde gezin de öncekilerin sonunun nasıl olduğuna bakın' (Âl-i İmrân 137) emrinin tefsiridir. Krallıkların, fatihlerin ve medeniyetlerin yükselişi adaletle, çöküşü ise zulüm ve ahlakî kokuşmuşlukla mukadderdir. Napolyon'un muazzam ordularla gelip hüsranla kaçışı, Memlük beylerinin debdebeden zindana düşüşü bu kozmik kanunun şahididir. Acâibü'l-Âsâr, fanî iktidarların karşısında bâkî olan ilâhî adaletin destansı bir aynasıdır.