FASIL I: Allâme Abdurrahman el-Bistâmî'nin Hayatı ve Osmanlı İlimler Havzası
Hicri 780 (Miladi 1378) civarında Hatay Antakya'da ilim ehli bir hanedanda dünyaya gelen Zeynüddîn Abdurrahman b. Muhammed b. Ali b. Ahmed el-Hanefî el-Bistâmî (v. 858/1454); Memlûk ve erken Osmanlı ilim havzalarının en velûd ansiklopedisti, muhakkik Havas ve Cifr üstadıdır. Antakya ve Şam medreselerinde hadis, tefsir, fıkıh ve lügat ilimlerini tamamladıktan sonra Kahire'ye geçmiş, devrin büyük ulemasından icazetler almıştır.
15. yüzyılın başlarında Osmanlı payitahtı Bursa'ya hicret eden Bistâmî, burada Sultan Çelebi Mehmed ve oğlu Sultan II. Murad Han'ın en yakın ilmî müsteşarı ve sohbet arkadaşı olmuştur. Molla Fenârî gibi Osmanlı'nın kurucu başmüftüsüyle yakın dostluk kurmuş; felsefe, mantık, tıp, simya, vefk, cifr ve hurûf ilimlerinde 40'tan fazla ciltli eser kaleme almıştır. Bursa'da vefat etmiş ve Deveciler mezarlığına defnedilmiştir.
FASIL II: Şemsü'l-Âfâk fî İlmi'l-Hurûf ve'l-Evfâk Eserinin Muhtevası ve Metodolojisi
Bistâmî'nin başyapıtı olan Şemsü'l-Âfâk fî İlmi'l-Hurûf ve'l-Evfâk (Ufukların Güneşi: Harfler ve Vefkler İlmi); Doğu Havas ve Cifr ilminin İmam el-Bûnî'den sonraki en muteber ve en geniş hacimli klasiğidir. Bistâmî bu eseri telif ederken Fazlullah-ı Hurûfî gibi sapkın bâtınî fırkaların Kur'an harflerini şirke ve ilhâda alet eden teorilerini şiddetle reddetmiş; Ehl-i Sünnet omurgasında saf matematiksel ve esrarlı harf ilmini tesis etmiştir.
Eser iki ana kısma ayrılır: İlk kısım (İlmü'l-Hurûf ve'l-Esmâ), harflerin kozmik kökenlerini, Ebced dizilişini, 28 menzili ve Esmâ-i Hüsnâ'nın zikir ve vefk sırlarını tahlil eder. İkinci kısım (İlmü'l-Evfâk ve't-Tıbb) ise sihirli karelerin (vefklerin) cebirsel formüllerini, tabiat unsurlarını, gezegen saatlerini ve şifalı terkibatı açıklar.
FASIL III: Hurûf İlminin Bâtınî Matematiği: 28 Harfin Dört Element ve Feleklerle İrtibatı
Bistâmî'ye göre harfler cansız işaretler değil; ilahi kelâmın kâinattaki atomik titreşimleridir. 28 Arap harfi dört ana unsura (Ateş, Hava, Su, Toprak) ve yedi göksel feleğe göre şöyle taksim edilir:
- Nârî (Ateş) Harfleri [ا - هـ - ط - م - ف - ش - ذ]: Isıtıcı, celâlî, hareketlendirici ve zulmeti parçalayıcı harflerdir.
- Hevâî (Hava) Harfleri [ب - و - ي - ن - ص - ت - ض]: İrtibat, sevgi, meveddet, ilham ve ruhaniyet taşıyıcı harflerdir.
- Mâî (Su) Harfleri [ج - ز - ك - س - ق - ث - ظ]: Soğutucu, şifa verici, kalpleri teskin edici ve lenfatik akışı düzenleyici harflerdir.
- Turâbî (Toprak) Harfleri [د - ح - ل - ع - ر - خ - غ]: Sabitleyici, mülk ve hıfz sağlayıcı, sebatkâr harflerdir.
Bir Esmâ veya âyet zikredildiğinde, o metindeki harflerin element dengesi zikredenin aurasında ve biyomanyetik alanında doğrudan rezonans oluşturur.
FASIL IV: Vefk İlminde Matematiksel Denge ve İsm-i Âzam Geometrisi
Bistâmî, vefklerin büyü ve tılsımla hiçbir alakası olmadığını; ilahi adalet ve kozmik mizanın matematiksel matrisler halinde tanzimi olduğunu ispatlamıştır. 3x3 (Müselles), 4x4 (Murabba), 5x5 (Muhammes) ve 8x8 (Müsemmen) karelerde satır, sütun ve köşegen toplamlarının daima aynı sayısal değeri vermesi; Allah'ın 'el-Adl' ve 'el-Hakîm' isimlerinin sayısal tecellîsidir.
Eserde, İsm-i Âzam'ın 7 harf ve sembolden oluşan mührü (Mühr-ü Süleymânî) şerh edilmiş; Osmanlı ordularının seferlerde zırhlarına ve sancaklarına bu nurlu ayet vefklerini nakşetmelerinin usulleri anlatılmıştır.
FASIL V: Bistâmî Ekolünün Osmanlı Sarayı ve Tasavvuf Dünyasındaki Yeri
Bistâmî'nin eserleri Fatih Sultan Mehmed Han'ın hususi kütüphanesinde en çok okunan yazmalar arasındaydı. İstanbul'un fethinden önce kaleme aldığı fetih müjdeleri ve cifr tahlilleri büyük yankı uyandırmıştır. Bugün Topkapı Sarayı, Süleymaniye ve Nuruosmaniye kütüphanelerinde Bistâmî'nin altın yaldızlı tezhiplerle süslenmiş onlarca el yazması nüshası bulunmaktadır.