Abdurauf el-Münâvî: Feyzü'l-Kadîr, Hadis İrfânı ve el-Kevâkibü'd-Dürriyye Külliyâtı

On altıncı ve on yedinci asırların dönümünde, Osmanlı Mısır'ının ve Ezher-i Şerîf'in tartışmasız ilim kutbu olan Zeynüddîn Muhammed Abdurraûf b. Tâcil'ârifîn b. Nûreddîn Ali el-Münâvî el-Haddâdî el-Kâhirî (hicrî 952-1031 / miladî 1545-1621); hadis, fıkıh, lügat, tıp, tarih ve tasavvuf sahalarında yüzlerce telif vücuda getirmiş ansiklopedik bir dehadır.

Aslen Yukarı Mısır'ın Münyetü İbnil-Hasîb (Münâ) kasabasından Kahire'ye göç etmiş köklü ve dindar bir ulema ailesine mensuptur. Babası Tâcü'l-Ârifîn, devrinin büyük Şâfiî fakihi ve sûfîsiydi. Münâvî henüz küçük yaşta Kur'an'ı ve devrin temel metinlerini hıfzetmiş; Şemseddin er-Remlî, İbn Hacer el-Heytemî'nin talebeleri ve Abdülvehhâb eş-Şa'rânî mektebinin seçkin üstatlarından ders almıştır.

Münâvî, günün yirmi dört saatini ders okutmak, fetva vermek, hadis tahkik etmek ve tasavvufî murakabede bulunmakla geçirirdi. Zehebî ve Sehâvî çizgisindeki hadis tenkidi ile Gazzâlî ve Şa'rânî çizgisindeki kalp tasfiyesini şahsında mükemmelen mezcetmişti. Çevresindeki hasetçilerin iftiraları ve zehirleme teşebbüsleri sebebiyle ömrünün son yıllarında felç geçirmiş, lakin felçli halde yatağında dahi oğluna eserlerini dikte ettirmeye devam ederek ilim cihadını terk etmemiştir.

Abdurraûf el-Münâvî'nin İslâm ilim tarihindeki şöhretini ebedileştiren en muazzam eseri, Celâleddin es-Süyûtî'nin el-Câmi'u's-Sagîr isimli hadis mecmuasına yazdığı Feyzü'l-Kadîr bi-Şerhi'l-Câmi'i's-Sagîr adlı devasa şerhidir.

Süyûtî, Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) on bin civarındaki kısa, veciz ve hikmet dolu hadislerini alfabetik sırayla toplamıştı; lakin bu hadislerin sıhhat dereceleri, lügat tahlilleri ve derin ahlakî-fıkhî mânâları şerhe muhtaçtı. İşte Münâvî, Feyzü'l-Kadîr ile bu muazzam külliyâtı satır satır, kelime kelime şerh ederek İslâm kütüphanelerine altı ciltlik bir hikmet ansiklopedisi kazandırmıştır.

Münâvî bu eserinde sadece bir muhaddis gibi hadisin senedini ve ricalini cerh-ta'dîl süzgecinden geçirmekle kalmaz; aynı zamanda bir fakih gibi ahkâmı istinbat eder, bir hekim gibi tıbbî faydaları açıklar ve en mühimi bir arif-i billâh gibi hadislerin kalbî, ruhanî ve ahlakî boyutlarını müminin idrakine sunar.

Münâvî'nin tasavvuf tarihine yaptığı en abidevi hizmetlerden biri de el-Kevâkibü'd-Dürriyye fî Terâcimi's-Sâdeti's-Sûfiyye (Sûfî Büyüklerinin Biyografilerinde Parlayan Yıldızlar) isimli eseridir. Bu kitap, Ebû Nuaym'ın Hilyetü'l-Evliyâ'sı, Ferîdüddin Attâr'ın Tezkiretü'l-Evliyâ'sı ve Şa'rânî'nin et-Tabakâtü'l-Kübrâ'sından sonra İslâm dünyasında telif edilmiş en kapsamlı ve mutemet evliyâullah tabakatıdır.

Münâvî, eshab-ı kiramın zâhidlerinden ve Tâbiîn büyüklerinden başlayarak kendi asrına kadar yaşayan yüzlerce ehlullahın, kutbun, gavsın ve mürşidin hayatını, menkıbelerini, hikmetli kelamlarını ve eserlerini tarafsız ve muhakkik bir üslupla kaleme almıştır.

Eserin en çarpıcı tarafı, menkıbeleri hurafelerden ve aşırılıklardan arındırarak şeriat dairesi içinde takdim etmesidir. Münâvî her velinin biyografisinde, onun sünnete olan bağlılığını, cömertliğini, ilme hizmetini ve ahlakî büyüklüğünü ön plana çıkararak sâliklere canlı birer rol model sunmuştur.

Allâme el-Münâvî'nin ilim dünyasındaki ihâtasını ve ansiklopedik kudretini gösteren şaheserlerden biri de et-Tevkîf 'alâ Mühimmâti't-Te'ârîf (Mühim Tariflerin İncelenmesi) adlı ıstılahlar ve terimler lügatıdır. Seyyid Şerîf el-Cürcânî'nin meşhur et-Ta'rîfât'ından daha geniş ve detaylı olan bu eser, İslâm medeniyetinin kavram hafızasıdır.

Münâvî bu eserinde; tefsir, hadis, fıkıh, kelâm, mantık, felsefe, astronomi, tıp, tasavvuf ve nahiv ilimlerinde kullanılan binlerce teknik terimi alfabetik sırayla tanımlamış; terimlerin lügat manaları ile ıstılahî mânâları arasındaki mantıkî köprüleri kurmuştur.

Özellikle tasavvufî haller (vecd, sekr, sahv, fenâ, bekâ, tecellî, keşf, ilham) ve ahlakî kavramlar (ihlas, sıdk, vera', zühd, tevekkül) hakkındaki tarifleri, Ehl-i Sünnet omurgasını koruyan en berrak ölçüler olarak medreselerde ve tekkelerde asırlar boyu ezberlenmiştir.

Münâvî, Feyzü'l-Kadîr'de 'Hakîkat-i Muhammediyye' ve 'Nûr-ı Muhammedî' meselesini Ehl-i Sünnet hadis usûlü ve tasavvufî keşif ile mezcederek şerheder. 'Allah'ın ilk yarattığı şey benim nûrumdur' ve 'Âdem henüz su ile çamur arasında iken ben peygamberdim' hadislerini tahlil ederken varlığın ilk çekirdeğini açıklar.

Ona göre Hazret-i Peygamber (s.a.v.), sadece hicrî birinci asırda Mekke ve Medine'de yaşamış tarihî bir şahsiyetten ibaret değildir; o, kâinat ağacının çekirdeği ve meyvesidir. Bütün varlık mertebeleri, ilahî rahmetin mazharı olan bu nûrânî hakikatten inkişaf etmiştir.

Münâvî, bu hakikati tefsir ederken Hristiyanlıktaki hulûl veya teslis inancına asla kapı aralamaz; Cenab-ı Hakk'ın Hâlık, Muhammed Mustafa'nın (s.a.v.) ise 'en kâmil mahluk ve kulu' olduğunu kesin bir tevhîd diliyle tekit eder. Sevgi ve ittibâ, kulun bu nûrdan kendi kalbine hisse almasının yegâne yoludur.

Allâme el-Münâvî, dinî ilimlerin yanı sıra devrinin tabiat ve tıp ilimlerine de derinlemesine vakıftı. Onun Feyzü'l-Kadîr'deki şerhlerinde ve müstakil tıp risalelerinde, Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) sağlık ve şifa ile alakalı hadis-i şeriflerini tıbbî mizanlarla açıkladığı görülür.

Münâvî; dengeli beslenme, mideyi üçe ayırma kaidesi (üçte biri yemek, üçte biri su, üçte biri nefes), hacamatın ruhanî ve damarsal faydaları, bal, çörek otu, zeytinyağı ve misvak kullanımının biyolojik hikmetlerini tahlil etmiştir.

Ona göre beden, ruhun bineğidir; hasta ve zayıf bir beden üzerinde sağlam bir ibadet ve tefekkür hayatı inşa edilemez. Münâvî, tıp ile dini birbirinden koparan anlayışı reddetmiş; bedenin sıhhatini korumanın şer'î bir mükellefiyet olduğunu vurgulamıştır.

Münâvî'nin hadis şerhlerindeki en parlak yönü, ahlak pedagojisidir. O, Peygamberimiz'in (s.a.v.) ahlaka dair hadislerini şerhederken bir psikolog gibi insan nefsinin derinliklerine iner.

Özellikle 'küçük şirk' olarak tavsif edilen riya (gösteriş), ucb (kendi amelini beğenme), haset, kibir ve dünya sevgisi gibi kalbî marazların teşhis ve tedavisini yapar. Münâvî: 'Kişinin ibadetleriyle övünmesi, günahkâr birinin günahından duyduğu pişmanlıktan daha tehlikelidir; zira pişmanlık tevbeyi doğurur, ucb ise insanı ilahî dergâhtan kovar' der.

İhlasın tahakkuku için amellerin gizlenmesi, gece ibadetlerinin sadece Allah'ın bildiği bir sır olarak kalması ve insanların övgüsüne veya yergisine karşı kalbin eşit derecede sükûnet bulması gerektiğini hadislerin nûruyla talim eder.

On altıncı yüzyıl Osmanlı Kahire'sinde, medrese fukahâsı ile tekke ehli arasında cereyan eden sert münazaralarda Abdurraûf el-Münâvî, en güvenilir ve adil bir hakem rolü oynamıştır.

O, ne tasavvuf adına fıkhın hükümlerini ve zahirî ibadetleri tatil eden mülhidlere müsamaha göstermiş; ne de tasavvufu bütünüyle bid'at sayıp evliyâullahın keşif ve kerametlerini inkâr eden kuru fukahânın taassubuna boyun eğmiştir.

Münâvî, İbnü'l-Arabî ve İbnü'l-Fârız gibi şahsiyetlerin eserlerindeki müşkilleri hüsn-i zan ve tevil dairesinde izah etmiş; fukahâyı sûfîleri tekfir etmekten men etmiştir. Aynı zamanda sûfîlere de şeriatın lafzına muhalif görünen tabirleri avam arasında kullanmamalarını tembih etmiştir.

Münâvî'nin hayatının son devresi, hakiki bir sabır ve tevekkül destanıdır. Kahire'deki ilmî nüfuzunu ve eserlerinin halk nezdindeki tesirini çekemeyen bazı hasetçiler, onun yemeğine gizlice zehir katarak suikast tertiplemişlerdir.

Zehirlenme neticesinde vücudu felç olan, el ve ayakları tutmayan Allâme el-Münâvî; bu musibeti ilahî bir lütuf ve günahlarına kefaret bilmiştir. Yatağa bağımlı halde iken dahi talebelerini etrafına toplamış, oğlu Tâceddin'e ve kâtiplerine hafızasındaki hadisleri ve şerhleri yazdırmayı sürdürmüştür.

Hicrî 1031 (miladî 1621) yılında yetmiş dokuz yaşında Kahire'de vefat eden İmam Münâvî, Karâfe kabristanına, büyük ceddi ve pîri İmam Şâfiî'nin civarına defnedilmiştir. Geride bıraktığı seksenden fazla telif eser, dünya kütüphanelerinin en kıymetli hazineleri arasındadır.

Allâme Abdurraûf el-Münâvî, Osmanlı asırlarında yetişmiş en velûd ve en muteber allâmelerden biridir. Onun Feyzü'l-Kadîr'i, Osmanlı medreselerinde Dârü'l-Hadîslerin başucu kitabı olmuş; İmam Kâdızâde'den İsmail Hakkı Bursevî'ye kadar bütün Osmanlı âlimleri onun şerhlerini senet kabul etmiştir.

Sonraki asırlarda Yemen'in büyük allâmesi İmam Şevkânî Neylü'l-Evtâr'da, Bağdat müftüsü Âlûsî Rûhu'l-Me'ânî tefsirinde ve Hindistan hadis mektebi uleması Münâvî'nin tahlillerine defalarca atıfta bulunmuşlardır.

Münâvî'nin mirası, modern çağda hadisleri kuru bir metin tenkidinden kurtarıp, insan ruhuna can suyu veren ebedî birer hikmet, şifa ve ahlak menbaı olarak yeniden keşfetmek isteyen her araştırmacı için sönmeyen bir deniz feneridir.