Abdülkāhir el-Cürcânî: Esrârü'l-Belâga, Mecaz, İstiare ve Estetik Hayal Metafiziği Külliyâtı

İslâm edebiyat teorisi ve dil felsefesinin en büyük kurucu dehası İmam Abdülkāhir b. Abdurrahman el-Cürcânî (ö. 471/1078), Hazar Denizi'nin güneydoğusundaki Cürcân şehrinden ömrü boyunca hiç ayrılmamış olmasına rağmen, yazdığı iki abidevi eserle bütün İslâm ve dünya retorik tarihine yön vermiştir. Bu iki eserin ilki, sözdizimi ve nazm teorisini kurduğu Delâ'ilü'l-İ'câz; ikincisi ise semantik, mecaz, istiare ve estetik hayal teorisini temellendirdiği Esrârü'l-Belâga'dır.

Delâil cümlenin iskeletini ve aklî bağlarını (nahiv) incelerken, Esrâr kelimelerin ruhunu, çağrışım gücünü ve insan muhayyilesinde doğurduğu estetik hazzı teşrih masasına yatırır. Cürcânî, edebiyatı kuru dil kurallarından kurtarıp insan zihninin derinliklerinde işleyen psikolojik ve felsefî bir süreç olarak keşfetmiştir.

Cürcânî öncesinde Arap edebiyat eleştirisinde hâkim olan sığ kanaat, 'lafızların altın kadehler, mânâların ise onların içine konulan sular olduğu' yönündeki düalist bakıştı. Cürcânî bu anlayışı kökten yıkarak der ki: 'Mânâdan tecerrüd etmiş bir lafzın hiçbir üstünlüğü olamaz; zira lafız ancak mânâya delalet ettiği ölçüde kıymet kazanır.'

Müellif, edebiyatı zihnin bir kuyumcu gibi anlam ipliklerini dokuması olarak tarif eder. Bir şair veya edip, kelimeleri birleştirirken aslında yeni bir varlık alanı ve yeni bir zihnî idrak inşa etmektedir.

Esrârü'l-Belâga'nın temel sütunlarından biri hakikat ve mecazın ontolojik ayrımıdır. Cürcânî'ye göre hakikat; bir kelimenin vaz'edildiği asıl mânâda kullanılması iken, mecaz bu asıl mânâdan bir alâka (bağlantı) ve karîne (ipucu) sebebiyle başka bir sahaya intikal etmesidir.

Ancak Cürcânî mecazı basit bir 'kelime oyunu' veya 'hakikatin yerine geçen yedek lafız' olarak görmez. Mecaz, hakikatin doğrudan anlatmakta yetersiz kaldığı yoğun duygusal, aklî ve ruhsal durumları görünür kılmak için aklın başvurduğu zorunlu ve üst düzey bir idrak biçimidir. Mecaz olmasaydı insan dili sadece eşyayı etiketleyen cansız bir envanter defteri olarak kalırdı.

Cürcânî, teşbih bahsinde benzersiz bir psikolojik tahlil yapar ve teşbihleri iki ana zümreye ayırır:

• 1. Hissî / Zâhirî Teşbih: Dış duyularla doğrudan algılanan benzerlikler (Örn: yanağın elmaya, boyun serviye benzetilmesi). Bu teşbihler basittir ve zihinde derin bir tefekkür uyandırmaz.
• 2. Aklî / Bâtınî Teşbih: İki şey arasındaki benzerliğin ancak derin bir aklî teemmül ve soyutlama neticesinde idrak edildiği teşbihler (Örn: 'Hüccetin nûra, cehaletin karanlığa benzetilmesi').

Cürcânî'ye göre bir teşbih zihni ne kadar çok düşündürür, uzak iki hakikat arasında ne kadar beklenmedik ve gizli bir köprü kurarsa, edebî kıymeti ve doğurduğu estetik haz o kadar muazzam olur.

Cürcânî'nin belâgat teorisine kattığı en özgün kavramlardan biri Temsîl'dir. Temsil, vech-i şebehin (benzerlik yönünün) tek bir vasıf değil, mürekkep bir heyet (birkaç unsurun bir araya gelmesiyle oluşan tablo) olduğu teşbihtir.

Beşşâr b. Bürd'ün şu meşhur beyti temsîlin şaheseridir: 'Başımızın üstünde dönüp duran toz bulutu ve kılıçlarımız, sanki karanlık bir gecede yere dökülen yıldızlar gibidir.' Burada şair sadece tozu geceye, kılıçları yıldıza benzetmez; savaş meydanının o dehşetli karmaşasını, karanlık gökyüzünden kayıp parlayan yıldızlar tablosuyla bir bütün olarak zihne nakşeder. Temsil, dille yapılan bir ressamlıktır.

İstiare, teşbihin unsurlarından birinin hazfedilmesiyle kurulan en cüretkâr mecazdır. Cürcânî, istiarenin zihinde nasıl işlediğini anlatırken muhatabın müşebbehi tamamen unutup doğrudan müşebbehün bih ile yüzleştiğini belirtir.

'Bir aslan gördüm ok atıyordu' denildiğinde, zihin cesur bir adamı düşünmez; doğrudan doğruya elinde yay tutan bir aslan hayaliyle sarsılır. Bu sarsıntı, cesaret mefhumunu soyut bir sıfat olmaktan çıkarıp kanlı canlı bir varlık suretinde şuurun merkezine fırlatır. İstiare, gerçekliği dönüştüren bir simyadır.

Cürcânî, insanın bir şiirden veya edebî metinden neden derin bir zevk aldığını sorar ve cevabını modern estetik felsefesinden asırlar önce verir: 'Zihnin keşiften duyduğu lezzet.'

Eğer bir mânâ apaçık, çabasız ve çiğ olarak verilirse zihin ona karşı kayıtsız kalır. Fakat temsilî istiarede mânâ bir perde arkasına gizlenmiştir. Zihin hayal gücünü çalıştırır, ipuçlarını birleştirir ve perdeyi aralayarak gizlenmiş hakikati kendisi bulur. Kendi çabasıyla hakikati keşfeden insan zihni, en yüksek entelektüel ve ruhsal hazzı (vecd) tadar. Edebiyat, bu keşif yolculuğunun adıdır.

Cürcânî'nin tahlil ettiği sanatlar arasında hüsn-i ta'lîl özel bir yere sahiptir. Şairin, tabiî ve fizikî bir hadiseye hayalî, zarif ve manevi bir sebep bulması (Örn: 'Gök gürültüsünü bulutların sevgilinin ayrılığına ağlaması olarak tevil etmek'), insanın dış dünyayı kendi iç dünyasının aynası kılmasıdır.

Müellif, bu sanatın bir yalan değil; şairane bir tahayyül ve kâinatı duyguyla yeniden canlandırma ameliyesi olduğunu vurgular. İnsan, taşın ve toprağın maddî katılığını edebî tevil ile eritip kalbine dahil eder.

Abdülkāhir el-Cürcânî'nin bütün bu retorik felsefesini inşa etmesindeki nihai gaye, Kur'ân-ı Kerîm'in i'câzını (insan sözünü aciz bırakan ilahî üstünlüğünü) ispatlamaktır. Ona göre i'câz, kelimelerin tek tek seçilmesinde veya harf sayısında değil; âyetlerin akıllara durgunluk veren nazmında, temsilî tablolarında ve insan ruhunu sarsan istiarelerinde saklıdır.

Kur'an, kâfirlerin amellerini 'Fırtınalı bir günde rüzgârın savurduğu küle' (İbrâhîm, 18) veya 'Engin bir denizdeki kat kat karanlıklara' (Nûr, 40) benzetirken, varoluşun hakikatini insanın gözü önüne bir mahşer tablosu gibi serer. Bu beyân kudreti karşısında beşer dili aczini itiraf etmekten başka çare bulamaz.

20. yüzyılın büyük dil filozofları Paul Ricoeur'ün 'Canlı Metafor' (The Rule of Metaphor) teorisi ve George Lakoff'un 'Metaforlarla Yaşamak' tezi incelendiğinde, Abdülkāhir el-Cürcânî'nin bin yıl önce ulaştığı epistemolojik ufuk hayretle müşahede edilir.

Modern dilbilim metaforun sadece dilde değil zihnin bilişsel yapısında olduğunu yeni keşfetmişken, Cürcânî Esrârü'l-Belâga'da insanın düşünme eyleminin bizzat temsiller ve mecazlar vasıtasıyla gerçekleştiğini ispatlamıştır. Cürcânî, Doğu'nun ve Batı'nın müşterek retorik zirvesidir.