Abdülhayy el-Leknevî: el-Ecvibetü'l-Fâdıla, Hadis Usûlü ve Cerh-Ta'dîl Külliyâtı

Ebû'l-Hasenât Muhammed Abdülhayy b. Abdilhalîm el-Leknevî el-Hindî (1264-1304 / 1848-1886), 39 yıllık kısa ömrüne 110'u aşkın muhalled eser sığdırmış, 19. yüzyıl İslâm dünyasının en velûd ve dâhi hadis-fıkıh allâmelerindendir. Hindistan'ın Lucknow (Leknev) şehrinde, meşhur Firanği Mahal ilim ailesinde dünyaya gelmiş; mantık, kelâm, tefsir ve bilhassa hadis usûlünde çağının kutbu olmuştur. Babasından ve devrin allâmelerinden icazet alan Leknevî, ömrünü nebevî sünnetin sıhhatini korumaya ve fıkhî hükümleri sahih hadislerle temellendirmeye vakfetmiştir.

Leknevî'nin hadis metodolojisindeki en muazzam eseri el-Ecvibetü'l-Fâdıla'dır. Kendisine yöneltilen on çetin hadis usûlü sualine verdiği cevaplardan oluşan bu eser; hadislerin sıhhat dereceleri, mütevâtir ve âhâd haberlerin fıkhî değeri, zayıf hadisle amel etmenin şartları, sahâbenin adâleti ve cerh-ta'dîl kaidelerini benzersiz bir vukûfiyetle ortaya koyar. Leknevî burada kör taassuptan uzak, tamamen tarafsız bir tahkik metodolojisi sergiler.

Hadis ravilerinin güvenilirliğini inceleyen Cerh ve Ta'dîl ilmi, İslâm tenkit zihniyetinin zirvesidir. Leknevî bu eserinde, râviler hakkında ileri sürülen cerh (kusur bulma) lafızlarının ne zaman makbul sayılacağını, cerh ile ta'dîlin tearuzunda hangisinin tercih edileceğini, mezhep taassubunun cerhe etkisini ve münekkitlerin (zehebî, İbn Hacer, Buhârî vb.) üslup farklarını muazzam bir tenkit süzgecinden geçirir. Bir âlimin sırf kelâmî yahut amelî mezhebinden ötürü hadisinin reddedilemeyeceğini delillerle ispatlar.

Seyyid Şerîf el-Cürcânî'nin meşhur hadis usûlü risalesine yazdığı Zafarü'l-Emânî adlı hacimli şerh, usûl-i hadîs sahasında yazılmış en kapsamlı ansiklopedik çalışmalardan biridir. Leknevî burada Cürcânî'nin veciz ibarelerini açmış; İbnü's-Salâh, Nevevî ve İbn Hacer'in görüşlerini mukayese etmiş, fıkıh usûlü ile hadis usûlü arasındaki epistemolojik bağı yeniden kurmuştur.

Leknevî, el-Ecvibetü'l-Fâdıla'da zayıf hadisin ahkâmda ve fezâil-i a'mâlde kullanılması meselesini berraklaştırır. Muhaddislerin cumhûruna göre zayıf hadisin makbul sayılabilmesi için: 1) Zayıflığın aşırı olmaması (yalancılık ve itham bulunmaması), 2) Genel bir şer'î asıl altında dâhil olması, 3) Amel edilirken kesin bir sünnet olduğuna inanılmayıp ihtiyatla hareket edilmesi şartlarını şerheder. Böylece hem aşırı inkârcılığı hem de uydurma rivayetlere teslimiyeti engeller.

Leknevî'nin fıkıh ve tabakât sahasındaki başyapıtı olan el-Fevâidü'l-Behiyye, İmâm-ı Âzam Ebû Hanîfe'den kendi asrına kadar gelen yüzlerce Hanefî fakîh ve muhaddisinin hal tercümesini içerir. Eser sadece biyografik bir liste değil; Hanefî mezhebinin hadise dayanmadığı yönündeki temelsiz ithamları, mezhep imamlarının hadis rivayetlerini ve fıkıh felsefelerini ortaya koyarak çürüten bir ilim abidesidir.

Leknevî, halk arasında ve bazı tasavvufî çevrelerde dolaşan uydurma hadislere karşı tavizsiz bir duruş sergilemiştir. el-Âsârü'l-Merfû'a fi'l-Ahbâri'l-Mevzû'a adlı eserinde, özellikle nafile namazlar, belli gecelerin ibadetleri ve şifalı dualar adı altında uydurulan rivayetleri tek tek cerh etmiş; sünnet-i seniyyenin saflığını korumayı en yüce cihad bilmiştir.

Abdülhayy el-Leknevî Hanefî bir fakih olmakla birlikte, 'mukallid' değil 'muhakkik' bir müctehiddir. Bir meselede Hanefî metinlerindeki fetva ile sahih ve sarih hadis çatıştığında, hiç çekinmeden hadisi esas almış ve mezhep imamlarının 'Hadis sahih olduğunda benim mezhebim odur' kaidesini işletmiştir. Bu tavrıyla hem taklit bataklığındaki muhafazakârları hem de geleneği toptan reddeden lafızcıları ıslah etmiştir.

Leknevî, tütün kullanımı, cuma namazının şartları, faiz meseleleri ve modern çağın getirdiği yenilikler üzerine yazdığı onlarca risalede derin bir fıkhî muhakeme sergilemiştir. Maslahat-ı mürsele, sedd-i zerâi' ve örf kaidelerini ustalıkla kullanarak, İslâm fıkhının her çağda diri ve insanlığın dertlerine derman olduğunu göstermiştir.

İmam Abdülhayy el-Leknevî'nin eserleri, 20. yüzyılın büyük muhaddisi Abdülfettâh Ebû Gudde tarafından tahkik edilerek neşredilmiş ve İslâm dünyasında yeniden hak ettiği zirveye taşınmıştır. Ebû Gudde'nin notlarıyla zenginleşen el-Ecvibetü'l-Fâdıla ve er-Raf' ve't-Tekmîl, bugün tüm dünyadaki İslâm üniversitelerinde hadis usûlünün temel ders kitapları arasında okutulmaktadır. Leknevî, ömrün bereketinin saniyelerle değil, ilâhî rızaya adanmış niyetlerle ölçüldüğünün canlı şahididir.