Abdülazîz el-Buhârî ve Keşfü’l-Esrâr: Usûlü’l-Pezdevî Şerhi, Hüküm Mantığı, Şer'î Epistemoloji ve Usûl-i Fıkıh Külliyâtı

Alâüddîn Abdülazîz b. Ahmed b. Muhammed el-Buhârî (v. 730/1330 civarı), İslâm hukuk teorisinin (usûl-i fıkıh) altın çağını temsil eden Mâverâünnehir Hanefî mektebinin en büyük nazariyatçılarından biridir. İlmin ve irfanın merkezi kadîm Buhara şehrinde yetişmiş, soyu nesiller boyu fıkıh ve fetva ile meşhur ulemâ sülalelerine dayanmaktadır.

Buhârî; Hüsâmeddîn es-Siğnâkî, Fahrü’l-İslâm el-Pezdevî ve Şemsü’l-Eimme es-Serahsî mekteplerinin usûl ve fürû birikimini tevarüs etmiştir. Moğol istilası sonrası Orta Asya’da İslâmî ilimlerin yeniden teşekkül ettiği bir dönemde Buhara ve Semerkant medreselerinde başmüderrislik yapmış, yüzlerce fakih ve kadı yetiştirmiştir.

«Usûl-i fıkıh, zâhirî naslar ile aklî istinbâtın izdivacından doğan öyle bir mizandır ki; hem şeriatın lafzını tahriften korur hem de değişen asırların meselelerine ebedî adalet nefesi üfler.» — Abdülazîz el-Buhârî

Onun şöhretini Doğu ve Batı İslâm coğrafyasına yayan en muhalled şaheseri, Ebü'l-Usr Fahrü'l-İslâm el-Pezdevî'nin meşhur fıkıh usûlü üzerine yazdığı dört ciltlik Keşfü'l-Esrâr 'an Usûli Fahri'l-İslâm el-Pezdevî adlı abidevî eseridir.

Fahrü’l-İslâm el-Pezdevî’nin (v. 482/1089) Kenzü’l-Vusûl ilâ Ma‘rifeti’l-Usûl (Usûlü’l-Pezdevî) adlı eseri, Hanefî fıkıh metodolojisinin omurgasıdır. Ancak bu eserin veciz ve kapalı ibarelerini çözerek arkasındaki devasa fıkıh ve kelâm felsefesini gün yüzüne çıkaran eser, Abdülazîz el-Buhârî’nin Keşfü’l-Esrâr’ıdır.

Buhârî, sadece Pezdevî’nin metnini açıklamakla kalmaz; her bir meselede Şâfiî mektebinin öncüsü İmam Şâfiî, İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî, Gazzâlî ve Fahreddîn er-Râzî’nin 'mütekellimîn usûlü' ile Hanefîlerin 'fukahâ usûlü'nü en üst düzeyde mukayese eder. İhtilafların kökenindeki semantik, ontolojik ve mantıkî sebepleri cerh ve ta'dil usûlüyle tahlil eder.

• Dört Şer'î Asıl: Kitap, Sünnet, İcmâ ve Kıyasın rasyonel ve nassî tahkiki.
• Lafızların Taksimatı: Vazolundukları mânâ, delâlet açıklığı, kullanılış biçimi ve mânâya delâlet yolları bakımından dörderli tasnif.
• Emir ve Nehiy Mantığı: Vücûbiyetin illeti, tekrar gerektirip gerektirmediği ve nesh nazariyesi.

Eser, Osmanlı medreselerinde Sahn-ı Semân ve Süleymaniye müfredatının en üst kademesinde okutulan başucu ders kitabı olmuştur.

Abdülazîz el-Buhârî, Keşfü’l-Esrâr’da Hanefî usûlünün en meşhur nazariyesi olan 'Lafzın mânâya delâlet dereceleri'ni eşsiz bir dil felsefesiyle şerh eder:

1. İbârenin Delâleti: Lafzın sevk ediliş gayesi olan zâhirî ve asli mânâsına doğrudan delâletidir.
2. İşâretin Delâleti: Lafzın sevk gayesi olmadığı halde, kelâmın mantıkî yapısından ve nassın lazımı olarak ortaya çıkan yan mânâdır (Örn: Hamilelik ve sütten kesilme müddetinden asgari hamilelik süresinin 6 ay olarak çıkarılması).
3. Delâletin Delâleti (Mefhûm-ı Muvâfakat): Hükmün illetinin dildeki müşterekliği sebebiyle, söylenmeyen durumun söylenen duruma evleviyetle dahil olmasıdır (Örn: Anne babaya 'Öf' bile dememenin yasaklanmasından onları dövmenin ve sövmenin öncelikle haram olduğunun anlaşılması).
4. İktizânın Delâleti: Sözün doğru veya hukuken geçerli olabilmesi için takdir edilmesi zorunlu olan zımnî unsurdur (Örn: 'Ümmetimden hata ve unutma kaldırıldı' sözünde 'hata ve unutmanın günahı kaldırıldı' takdiri).

Buhârî, bu dörtlü taksimin hukuktaki yorum keyfîliğini önleyen ve yargıcın indi mütalaalarını sınırlayan en mükemmel nesnel metot olduğunu kanıtlamıştır.

Buhârî, fıkıh usûlünün en hararetli tartışmalarından biri olan 'Âmm lafzın hükme delâletinin kat'î mi yoksa zannî mi olduğu' bahsinde Hanefî mektebinin sarsılmaz savunucusudur. Şâfiîlerin 'Âmm lafız zannîdir, âhâd haberle tahsis edilebilir' tezine karşı, Hanefîlerin 'Âmm lafız tahsis edilmedikçe Hâs gibi kat'îdir' ilkesini derin ontolojik tahlillerle müdafaa eder.

Buhârî’ye göre, Cenâb-ı Hakk’ın kelâmındaki genel hitaplar (mesela 'Bütün insanlara hitaben verilen emirler'), zâhirî hükümleri itibariyle kesinlik ifade eder. Bir nassın hükmünü zayıf bir rivayetle daraltmak, Kur’ân’ın beyan otoritesini zedeleyebilir. Bu sebeple Hanefîler, Kur’ân’ın genel hükümlerini ancak meşhur veya mütevâtir sünnetle tahsis ederler.

«Lafzın vaz'î hakikatine hürmet etmeyen fıkıh, nassı sübjektif hevâların oyuncağı yapar; Hâs ile Âmm arasındaki mizan, şeriatın lafzî sütunudur.»

Buhârî bu fasılda Arap dilinin sentaks kurallarını fıkhî nassların anlaşılmasında aşılmaz bir kale haline getirmiştir.

Kıyas bahsinde Abdülazîz el-Buhârî, hükmün meşruiyetinin arkasında yatan gerekçeyi (illeti) tespitte kullanılan yöntemleri (mesâlikü’l-ille: icmâ, nass, sebr ve taksîm, münâsebet) şerh eder. Kıyas; nas bulunmayan yeni bir hâdiseyi, ortak illet sebebiyle nassın hükmüne bağlamaktır.

Buhârî, illet ile hikmet arasındaki farkı titizlikle ayırır. Hikmet (mesela meşakkatin kaldırılması) sübjektif ve kişiden kişiye değişebilir olduğu için hükmün bizzat medârı olamaz; hüküm ancak objektif, zâhir ve munzabıt olan illete (mesela sefer/yolculuk haline) bağlanır.

• Tahkîku'l-Menât: Nassın getirdiği illetin yeni hâdisede mevcut olup olmadığını araştırma.
• Tenkīhu'l-Menât: Hükümle ilgisi olmayan arızî vasıfları ayıklayıp saf illeti bulma.
• Tahrîcü'l-Menât: Nassın açıkça belirtmediği illeti fıkhî istinbât ile ortaya çıkarma.

Buhârî, kıyası salt mantıkî bir benzetme değil, nassın ruhunu yeni asırların hayatına taşıyan dinamik bir ictihad aracı olarak temellendirmiştir.

Modern medenî hukuktaki 'Hak Ehliyeti' ve 'Fiil Ehliyeti' kavramlarının İslâm fıkhındaki karşılığı olan Ehliyyetü’l-Vücûb ve Ehliyyetü’l-Edâ bahsinde Buhârî’nin tahlilleri hukuk felsefesinin şaheseridir.

Buhârî, insanın ana rahmindeki cenin halinden vefatına kadar geçen ömrünü dört temel aşamada inceler:

1. Cenin Dönemi: Sadece nâkıs vücûb ehliyeti vardır (miras ve vasiyet alabilir, borç altına giremez).
2. Temyiz Öncesi Çocukluk: Tam vücûb ehliyeti vardır, fakat edâ ehliyeti tamamen yoktur (fiilleri hukuken hükümsüzdür).
3. Temyiz Dönemi (Bülûğa kadar): Nâkıs edâ ehliyeti vardır (tamamen faydasına olan bağışları kabulü caiz, zararına olan tasarrufları bâtıldır).
4. Bülûğ ve Rüşd Dönemi: Tam vücûb ve tam edâ ehliyeti tahakkuk eder; mükellefiyet ve cezaî mesuliyet başlar.

Buhârî ayrıca ehliyeti arızalandıran halleri (avârız-ı ehliyet: delilik, sarhoşluk, unutma, iflas, cebir/baskı) inceleyerek insan hürriyetinin ve iradesinin sınırlarını çizmiştir.

Abdülazîz el-Buhârî, İslâm hukukunun dinamizmini ve insan fıtratıyla uyumunu Azîmet ve Ruhsat ayrımında ortaya koyar. Azîmet, şeriatın ilk ve genel hükmü; Ruhsat ise kulların meşakkat ve zarûret hallerine binaen bu genel kuraldan geçici ve istisnaî olarak ayrılmadır.

Buhârî, ruhsatları dört dereceye ayırır: Vâcip olan ruhsat (ölüm tehlikesi karşısında murdar et yemek), Müstehap olan ruhsat (seferde namazı kısaltmak), Mübah olan ruhsat (seferde orucu kazaya bırakmak) ve Hilâf-ı evlâ olan ruhsat. Zarûretlerin haramları mubah kılma sınırlarını Mecelle'nin de temelini oluşturan kaidelerle tahkim eder.

«Şeriat zorlaştırmak için değil, rahmet ve adaleti tesis için inmiştir; ruhsatı inkâr eden aşırılık ile azîmeti terk eden gevşeklik aynı sapkınlığın iki yüzüdür.»

Buhârî'nin bu dengeli yaklaşımı, Hanefî fıkhını yüzyıllarca imparatorlukların ve farklı kültürlerin birlikte yaşama hukuku kılmıştır.

Buhârî, Keşfü’l-Esrâr’da Sünnet-i Seniyye’nin dindeki yerini incelerken mütevâtir, meşhur ve âhâd haberlerin epistemolojik değerini ortaya koyar. Bilhassa Hanefî mektebinin tâbiîn mürsellerini (sahabe atlanarak rivayet edilen hadisleri) neden makbul saydığını Şâfiîlere karşı savunur.

Ona göre ilk üç asrın (asr-ı saâdet, tâbiîn, tebe-i tâbiîn) sika râvileri bir hadisi mürsel bıraktıklarında, bu onların o hadisin sıhhatine olan kesin itimatlarından kaynaklanır. Ayrıca râvinin fakih olup olmaması meselesini (fıkhü'r-râvî) tahlil ederek, kıyasa aykırı âhâd haberlerde râvinin ictihad ehliyetinin aranmasının nassın muhafazası için şart olduğunu kanıtlar.

Buhârî, fıkhî ameliye ile hadis rivayetinin birbirinden koparılamayacağını, nassın sadece lâfzen değil, sahabenin amelî tevatürüyle anlaşılması gerektiğini gösterir.

Hukuk felsefesinin en mühim kaynaklarından biri olan İcmâ bahsinde Buhârî, ümmet-i Muhammed'in dalâlet üzerine birleşmeyeceğine dair nebevî müjdeyi ve Nisâ sûresi 115. âyetini esas alır. İcmâın rükünlerini, mertebelerini (sahabe icmâı, sonraki asırların sarih ve sükûtî icmâı) inceler.

Buhârî, sükûtî icmânın (bir asırda bir müctehidin fetvasına diğer müctehidlerin itiraz etmeyip susması) Hanefîlerce hüccet kabul edilmesinin arkasındaki ahlakî ve hukuki mantığı izah eder: Münkeri nehyetmesi farz olan bir âlimin bâtıl bir fetva karşısında susması muhaldir; dolayısıyla sükûtu rızanın ve ittifakın delilidir.

Bu fasıl, İslâm toplumunun anayasal uzlaşma kültürünün ve fıkhî konsensüs mekanizmasının asırlar öncesinden ne kadar sağlam temellere oturtulduğunu ispatlar.

Alâüddîn Abdülazîz el-Buhârî, İslâm hukuk usûlünde ulaşılan en yüksek mantıkî ve felsefî tefekkür zirvesidir. Onun Keşfü’l-Esrâr’ı olmadan Pezdevî’yi, Pezdevî olmadan da Hanefî hukukunun arkasındaki derin zihniyeti kavramak kabil değildir.

Osmanlı Devleti’nin meşhur şeyhülislâmları Molla Fenârî, Molla Hüsrev, Kemalpaşazâde ve Ebussuûd Efendi; kanunnâmeleri ve fetvaları tanzim ederken daima Buhârî’nin vazettiği usûl kaidelerinden beslenmişlerdir. Eser, kanunlaştırma hareketlerinin (Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye) en sağlam kuramsal zeminini hazırlamıştır.

«Fıkıh usûlü, kuru bir kanun maddeleri yığını değil; adaletin rûhu, hakikatin hendesesi ve vahiy ile hayat arasındaki ebedî köprüdür.»

Abdülazîz el-Buhârî'nin Keşfü'l-Esrâr külliyâtı, Sihravemen Külliyâtı'nın hukuk ve hikmet katedralinde bir adalet güneşi olarak parıldamaya devam etmektedir.