İlm-i Ta'bîr ve İştikâk-ı Rüyâ: Âlem-i Misâl, Ruhanî Vizyonlar ve Sembollerin Hermenötiği İlmi

FASIL I: Rüyânın Ontolojisi ve Mahiyeti: Biyolojik Uyku ile Ruhanî Mirac Arasındaki Berzah Kapısı

İslam irfan ve epistemolojisinde uyku (nevm), canın bedenden mutlak manada ayrıldığı ölüm (mevt-i küllî) ile bedende hapsolduğu uyanıklık (yakaza) arasındaki en esrarlı geçiş menfezidir. Zümer Sûresi'nin 42. âyet-i celîlesinde ferman buyrulduğu üzere: "Allah, ölümleri vaktinde nefisleri alır; ölmeyenleri de uykularında alır. Sonra haklarında ölüm hükmettiği kimselerinkini tutar, diğerlerini ise belirlenmiş bir ecele kadar salıverir." Bu âyet, uykunun sıradan bir nörolojik dinlenme evresi olmayıp, nefsin latîf cevherinin kesîf maddeden sıyrılarak berzah ve melekût âlemlerine yükseldiği hakiki bir urûc (yükseliş) hali olduğunu tescil eder.

Resûl-i Ekrem Efendimiz'in (s.a.v.) "Müminin sadık rüyası, nübüvvetin kırk altı cüzünden bir cüzdür" (Buhârî, Ta'bîr, 26; Müslim, Rü'yâ, 6) hadis-i şerîfi, rüya hadisesini kehanet ve zihinsel yanılsamalardan tefrik ederek doğrudan ilahî vahyin alt tabakalarına rabtetmiştir. İbn Haldûn'un Mukaddime'sinde belirttiği üzere, insan ruhu bedenin beş zâhirî duyusunun (havâs-ı hamse) gürültüsünden halas olduğu an, bâtınî kuvveler ve müşterek his (sensus communis) melekûtun nurlarına açılır. Eğer nefis pâk, hayal berrak ve niyet sadık ise, Levh-i Mahfuz'dan kalbe akseden küllî hakikatler rüya perdelerine yansır.

FASIL II: Âlem-i Misâl (Mundus Imaginalis) ve Hûrkalya Şehirlerinin Tezahürü

Tasavvuf felsefesinde rüya tabirinin ontolojik temeli, Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî ve Şeyh-i İşrâk Şihâbeddîn es-Sühreverdî tarafından vaz edilen Âlem-i Misâl (Mundus Imaginalis) doktrinidir. Misâl âlemi, kesîf cisimler âlemi (Âlem-i Mülk) ile mutlak soyut akıllar ve ervah âlemi (Âlem-i Ceberût ve Melekût) arasında yer alan berzahî bir varlık mertebesidir. Bu âlemde manalar cesetleşir, cesetler ve cisimler ise ruhanîleşir.

Sühreverdî'nin Hikmetü'l-İşrâk'ında zikredilen Câberkâ ve Câbelsâ ruhanî şehirleri, rüyalarda seyredilen mekânların metafiziksel menşeidir. Rüyada görülen bir ırmak, sadece suyun akışı değil; ilmin, irfanın ve hayatî feyzin misâlî bedenidir. Rüyada görülen süt, saf fıtrattır; nitekim Mirac gecesinde Cibrîl-i Emîn'in (a.s.) Efendimiz'e sunduğu kadehlerden sütün tercih edilmesi fıtrat ile tabir olunmuştur. İbnü'l-Arabî Fütûhât-ı Mekkiyye'sinde izah eder ki: Tabir (i'tibâr) kelimesi "karşı kıyıya geçmek, bir şeyin köprüsünden aşmak" demektir. Muabbir (rüya tabircisi), misâl âleminde sûrete bürünmüş remzi aşarak onun arkasındaki ilahî mananın sahiline geçen kimsedir.

FASIL III: İbn Sîrîn, İmam Nablusî ve İbn Kuteybe'nin İştikâk ve Kıyas Metodolojisi

İslam rüya tabiri geleneği, rastgele sezgisel tahminlere değil, çok katı linguistik, tefsirî ve kıyâsî kaidelere dayanır. Bu ilmin kurucu imamı sayılan Muhammed b. Sîrîn, rüyaların tabirinde üç temel delile müracaat etmiştir:

• Kur'an-ı Kerîm'in İştikâkı ve Delaleti: Rüyada gemi görmek, Yûnus Sûresi'ndeki "Derken onları gemide kurtardık" âyetine binaen necât ve kurtuluştur; odun görmek, Münâfikûn Sûresi'ndeki "Sanki onlar dayatılmış keresteler gibidir" âyetine binaen nifaktır; taş görmek ise kalbin katılığına delalet eder.
• Sünnet-i Seniyye ve Hadis İştikâkı: Rüyada karga görmek fasık bir kimse ile; güvercin görmek emin bir haberci ile; kaburga kemiği görmek kadın ile tabir olunur.
• Lügat, İştikâk ve İsim Tevili: İsimlerin kök manalarından hüküm çıkarmaktır. Rüyada "Râşid" isminde birini görmek rüşd ve hidayete; "Sâlim" isminde birini görmek selâmet ve âfiyete; "Fâzıl" isminde birini görmek fazilet ve nimete delalet eder.

İmam Abdülganî en-Nablusî Ta'tîrü'l-Enâm fî Ta'bîri'l-Menâm isimli devasa şaheserinde, rüyayı gören şahsın takvası, mizacı, mesleği ve yaşadığı zaman diliminin (şeref-i evkat) tabiri 180 derece değiştireceğini ispat etmiştir. Nitekim İbn Sîrîn'e iki farklı adam gelip "Rüyada ezan okuduğumu gördüm" dediğinde; salih kimseye "Hacca gideceksin" (Hac Sûresi: "İnsanlar arasında haccı ilan et / ezan oku"), fasık kimseye ise "Hırsızlıkla itham edileceksin" (Yûsuf Sûresi: "Ey kervan, siz şüphesiz hırsızlarsınız diye bir münadi ezan okudu") şeklinde tabir etmiştir.

FASIL IV: Kutsal ve Kozmik Sembollerin Bâtınî Hermenötiği

İlm-i Ta'bîr'de tecrübe edilen evrensel semboller, insan ruhunun arketipal hafızasında yer alan ilahî kodlardır:

FASIL V: Bâtınî Rüya, Yakaza ve Kalp Basiretiyle Rüyayı Hakikate Tefsir Etme Âdâbı

Rüya üç kısımdır: 1. Rüyâ-yı Rahmânî: Şeytanın müdahalesinden uzak, melek vasıtasıyla Levh-i Mahfuz'dan kalbe düşen nûrani müjdelerdir. 2. Rüyâ-yı Şeytânî: İnsanı hüzne, korkuya ve fitneye sürükleyen zulmanî kurgulardır. 3. Hulmu'n-Nefs (Eğlâsü Ahlam): Mizaç bozukluğu, midenin doluluğu veya gün içindeki vesveselerin hayal havuzunda çalkalanmasıdır.

Muabbirin riayet etmesi gereken en mühim âdâb, rüyayı mutlaka hayra yormak (tefe'ül) ve ehil olmayan kimselere açmamaktır. Hadis-i şerifte: "Rüya, tabir edilmedikçe bir kuşun ayağında asılı gibidir; tabir edildiğinde ise düşer (vaki olur)" buyrulmuştur. Bu sebeple İlm-i Ta'bîr, sadece kitaplardan ezberlenecek kurallar bütünü değil, muabbirin kalbindeki nûr-ı firâset ve zekâvet-i rûhiyye ile hakikati misâl perdesinden sıyırıp çıkarma sanatıdır.