Teşnîfü'l-Mesâmi': Cem'u'l-Cevâmi' Şerhi ve Usûl-i Fıkıh Mütalaaları
Fasıl I: Teşnîfü'l-Mesâmi'in Doğuşu: Sübkî'nin Metnine İlk Büyük Şerh
Tâceddîn es-Sübkî'nin fıkıh usûlünde asırların ders kitabı olan Cem'u'l-Cevâmi'i telif etmesinden hemen sonra, bu kapalı ve veciz metne ilk şerhi yazan dev allâme Bedreddîn ez-Zerkeşî olmuştur. Teşnîfü'l-Mesâmi' bi-Cem'i'l-Cevâmi', eserin şifrelerini çözen ve sonraki bütün şârihlere kılavuzluk eden ana kaynaktır.
Fasıl II: Mantık, Dil ve Usûl Entegrasyonu: Zerkeşî'nin Çözümlemeleri
Zerkeşî, Sübkî'nin son derece sıkıştırılmış ibarelerini mantık kuralları ve dil kaideleriyle açar: Tasavvurât, tasdîkāt, delâlet vecihleri ve kelâmî mukaddimelerin şer'î hükümlerle irtibatı.
Fasıl III: Teklîfî ve Vaz'î Hükümlerin İnce Ayrımları
Vücûb, nedb, ibâha, kerâhet ve tahrîm mertebeleri; sebep, şart, mâni', sıhhat ve fesâd gibi vaz'î hükümlerin fürû'a tatbiki. Zerkeşî, mezhepler arasındaki terminoloji farklarını berraklaştırır.
Fasıl IV: İcmâın Hakikati ve Sahâbe Devrinden Sonraki İttifaklar
İcmâın hüccet değeri, ehl-i hal ve'l-akdin ittifak şartları; sahâbe devrinden sonra icmâın vuku bulup bulamayacağı tartışmaları ve ümmetin dalalet üzerinde birleşmeyeceği teminatı.
Fasıl V: Kıyasın Rükünleri ve Münâsebet Nazariyesinin Tahkiki
Asıl, fer', hüküm ve illet rükünleri; illetin nass veya icmâ ile sabit olmadığı durumlarda akıl ve maslahat yoluyla tespiti (tahricü'l-menât). Şeriatın hikmet-i teşrî' gayeleri.
Fasıl VI: İçtihad, Taklid ve Müftînin Hüküm Çıkarma Usûlü
Müçtehidin vasıfları, içtihadın tecezzî edip etmeyeceği meselesi; taklidin meşruiyet sınırları ve avamın ehl-i ilme tâbi olma zarureti; telfîk tehlikesi ve mezheplere bağlılık şuuru.
Fasıl VII: İrfânî Hülâsa: Usûl Metinlerinin İhsan Mertebesiyle Taçlanması
Teşnîfü'l-Mesâmi'; usûl ilminin kuru bir zihin jimnastiği değil, kulu Cenâb-ı Hakk'ın rızâsına ve nebevî istikamete ulaştıran mukaddes bir mizan olduğunu ispatlar.
Sıkça Sorulan Sorular ve Mütalaalar
Bu risalede İmâm ez-Zerkeşî'nin hangi ilmî metodolojisi esas alınmıştır?
Bedreddîn ez-Zerkeşî'nin Kur'an ilimleri, fıkıh usûlü okyanusu, küllî kaideler ve hadis tahkikini mezceden 47 temel disiplinlik anıt metodolojisi esas alınmıştır.
Eserdeki usûlî ve irfânî düsturlar günlük hayata nasıl tatbik edilir?
Vahyin belâgat ve münasebet inceliklerini tefekkür etmek, beş küllî kaide ile amelleri tanzim etmek, sünnetin maksadını kavramak ve zâhir-bâtın dengesini muhafaza etmek suretiyle tatbik edilir.
Metinde nakledilen kaidelerin ve tahlillerin kaynakları nelerdir?
Zerkeşî'nin el-Burhân fî Ulûmi'l-Kur'ân, el-Bahru'l-Muhît, el-Menşûr fi'l-Kavâid, el-İcâbe ve Teşnîfü'l-Mesâmi' eserlerindeki muhkem nasslar ve mütekellimîn usûlü delilleridir.